Rome en Reformatie

Hoe moeten Rome en de Reformatie zich tot elkaar verhouden? Een oud vraagstuk dat, ondanks talloze pogingen, nog altijd onopgelost blijft. Toch blijft de onrust bestaan, al leeft die aan rooms-katholieke zijde minder sterk dan in protestantse kring.

Op 24 januari 2024 verscheen een verklaring over kerkelijke eenheid, ondertekend door negentien theologen – van wie slechts vijf rooms-katholiek waren. Een teken van beperkte belangstelling vanuit rooms-katholieke zijde? Waarschijnlijk wel. Om het proces van eenheid een nieuwe impuls te geven, schreef dr. A.J. Plaisier het boek: Een tijd om te helen. Wat beoogt hij met zijn nieuwe boek? Het Nederlands Dagblad (20-09-25) had een interview met hem. Enkele fragmenten.

Nederlands Dagblad

De Reformatie in de 16e eeuw was dan weliswaar geen vergissing, maar laten we na vijf eeuwen wel vaststellen dat de dagen van de breuk zijn geteld, betoogt Plaisier. Het is hoog tijd voor verzoening. Maar niet door de geschilpunten te verdoezelen.

‘De breuk in de 16e eeuw was groot en diep, fundamenteel en tragisch; er ging een schokgolf door de christenheid’, zegt Plaisier in een gesprek. ‘De verbijstering aan beide zijden van de breuk was groot. Dit had niemand gewild. Aanvankelijk was de gedachte nog dat de geschillen van tijdelijke aard waren. Luther sprak over een ‘noodbeschikking’ voor de aanstelling van ambtsdragers, in afwachting van het herstel. De Reformatie was in eerste instantie ‘voorlopig’ bedoeld.’ (…)

‘De kerk van morgen heeft beide tradities nodig. Te vaak wordt, juist waar het gaat om de missionaire opdracht van de kerk, gedaan alsof de kerk bij nul begint. Een kerk zonder verleden heeft geen toekomst. Iets verwachten van God zonder te gedenken wat God heeft gedaan, is geen teken van groot geloof’, aldus Plaisier.

In het boek heeft Plaisier acht tweetallen van begrippen geselecteerd, waarbij één van beide kenmerkend is voor Rome, en één voor de Reformatie: geloof en werken, Woord en sacrament, eucharistie en avondmaal, Schrift en traditie, Jezus en Maria, oog en oor, de paus en de ouderling en – natuur en genade. (…)

Maar het boek is optimistisch getoonzet: de geschilpunten zijn overbrugbaar. Plaisier: ‘Ja, want ik leef, werk en denk in de kerk. En daar kan een conflict niet onoplosbaar zijn.’

Het lijkt er soms op of Plaisier vooral kansen ziet voor gesprekken doordat Rome sinds de Reformatietijd stappen heeft gezet op het pad van de oecumene – variërend van de hervormingen van het concilie van Trente tot de meest recente invoering van synodaliteit, waarbij leken veel meer inbreng krijgen in de kerk. Wat valt er te zeggen over de kerken van de Reformatie? Hebben die enige hervorming doorgemaakt?

Plaisier: ‘Zij huldigen het standpunt dat de kerk zich steeds moet hervormen. Ecclesia semper reformanda est, dat is een belangrijk beginsel. En ook zij tonen oecumenische inzet, in het kader van de Wereldraad van Kerken, of denk aan de ontmoetingen tussen anglicanen en oosters-orthodoxen, tussen lutheranen en calvinisten’.

Maar als het gaat om de acht thema’s? Neem de kwestie van het ambt. Rome liet zich tijdens het Tweede Vaticaanse Concilie – de kerkvergadering in de jaren zestig, die ingrijpende vernieuwingen bracht in de Rooms-Katholieke Kerk – sterk inspireren door de vroege kerk. Zou de Reformatie in een herbronningsproces ook moeten teruggrijpen, niet op de theologen uit de 16e eeuw, maar verder terug, op de kerkvaders?

Plaisier: ‘De kerken van de Reformatie zijn veel pluralistischer dan Rome, het is een verzameling bewegingen. Maar je kunt moeilijk volhouden dat ze al vijf eeuwen louter rondjes draaien. Ze zijn voortdurend in gesprek met zichzelf en hun omgeving. Veel eerder dan Rome gingen zij het gesprek aan met de moderniteit en de postmoderniteit.

Wat de kerkvaders betreft: Augustinus is altijd een gezaghebbende theoloog voor de kerk van de Reformatie geweest.’

Staat de rooms-katholieke theologie niet beter voorgesorteerd voor een gesprek over de begrippenparen? Protestantse theologie is nogal gebaseerd op zwart-witdenken.

Plaisier: ‘Protestanten benadrukken graag de bevrijdende kracht van ‘alleen genade, alleen geloof, alleen de Schrift’. Daar zit een radicaliteit in, maar die heeft altijd de neiging om zich te overschreeuwen. Rome denkt meer in termen van ‘en-en’: Jezus én Maria, Schrift én traditie’.

Alle principiële punten laat ik even rusten. Ik heb andere vragen. De eerste: is het nog wel van deze tijd om een uitvoerig oecumenisch gesprek te voeren met ‘Rome’? Er is al zoveel gepraat. Soms lijkt het dat theologen weinig anders doen dan praten. Hoe lang duurt het voordat alle handtekeningen zijn gezet? Inmiddels lopen de kerken leeg. Mijn tweede vraag: waarom geen praktische samenwerking inzake allerlei ethische zaken? Maak een statement naar de samenleving. Treed als kerken gezamenlijk naar buiten met standpunten over leven en dood, over recht en onrecht. De urgentie zit niet in eindeloze gesprekken over geloofsverschillen, maar in concrete ethische zaken die kerk en samenleving aangaan. Maar met wie ga je dan in zee? Ik vrees dat kerkelijke leiders bedenkelijk gaan kijken zodra de naam van kardinaal Eijk wordt genoemd. Hij is een man met duidelijke standpunten, maar die juist daarom op afwijzing stuit. Dat leid ik af uit een column van Luise Kop in het Katholiek Nieuwsblad (10-09-25).

Katholiek Nieuwsblad

Soms denk ik: ach, wat fijn dat we tegenwoordig best vaak op één lijn zitten met de rest van de wereld. En soms vraag ik me af of dat allemaal maar schijn is. Want ik vind ons ook vaak nogal conflictmijdend, met af en toe een uitzondering.

Ik ben er best verbaasd over dat kardinaal Eijk niet onmiddellijk gecanceld werd toen hij zich vorig jaar tijdens de bijeenkomst van de Missionaire Parochie uitsprak tegen de hyperindividualistische tijdgeest, met als voorbeeld daarvan de LHBTQ+-beweging. Hij riep ons op tegen de publieke opinie in te gaan op dat gebied (en kreeg daarbij tegenwind van enkele schapen uit zijn eigen kudde).

Een duidelijk geluid, dat moet toch kunnen? (…)

Ik bedoel, het is mooi en een beetje aandoenlijk, al die moestuinen van nonnen en zonnepanelen op kloosters – ik wil het belang van dat soort initiatieven niet ondermijnen. Maar het lijkt alsof duurzaamheid zo’n beetje het enige is waar je veilig mee te koop mag lopen van de cancelcultuur. Daar jaag je niemand mee op de kast.

Door bij een abortuskliniek te gaan staan met je rozenkrans, daarentegen, riskeer je een pak rammel of een scheldpartij in het beste geval. Daar heeft niemand zin in. Ik zelf ook niet, dus soms krijg ik ook wel de kriebels van mezelf. Abortus is maar één van de vele morele catastrofes die onze beschaving te gronde richten. Iemand moet er moeilijk over doen.

En het gaat hier trouwens niet om progressief of conservatief, links of rechts. Althans, dat zou niet moeten. De Kerk is de standvastige en waarheidsgetrouwe stem die ons altijd weer oproept om in een tijdloos hier-en-nu te landen, zorgzaam als een moeder, maar niet onder de indruk van alle schreeuwerige vergankelijkheid die haar omringt.

Soms moeten we toestaan dat die stem onze blik bijstuurt naar de eeuwigheid. Ik recycle graag de woorden van zijne eminentie kardinaal Eijk, zoals die klonken in zijn interview in het AT5-programma Gesprek aan de Amstel: ‘Ik ben niet behoudend, ik ben gewoon katholiek.’

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen