Boekbesprekingen

Reinhold Niebuhr (1892-1971) is ongetwijfeld een boeiende theoloog. Zoon van een Duitse immigrant, hoogleraar ethiek aan het Union Theological Seminary, spreker, auteur van spraakmakende boeken, adviseur van de Amerikaanse regering, cultuurcriticus, pleitbezorger van het Joodse volk. Allemaal ingrediënten voor een boeiende biografie. In die zin wordt door het boek van Jeremy Sabella een lacune opgevuld. Tegelijk kun je je afvragen of iemand die inmiddels 54 jaar geleden overleed en bijna vergeten is, door dit boek nu wel in beeld zal komen. Wat is precies de betekenis van zijn theologie voor ons, voor nu? Wat hebben wij al die jaren gemist? Een reden dat Niebuhr buiten beeld bleef, heeft mijns inziens te maken met de praktische insteek van zijn theologie. Die was verweven met de sociale en politieke situatie van de Verenigde Staten en bijgevolg bleef van Europese zijde de belangstelling beperkt. Het boek van Sabella laat zien hoe Niebuhr een tegenstem in de Amerikaanse samenleving vertolkte: kritisch, maar nooit negatief, omdat zijn kritiek steeds gepaard ging met de bereidheid verantwoordelijkheid te dragen. Dat was precies de kracht van Niebuhr.

Als 23-jarige werd Niebuhr predikant in Detroit, de stad die de Motor City werd genoemd. Daar kwam hij in aanvaring met Henry Ford. Het lopendebandwerk was geestdodend en volgens Niebuhr mensonwaardig. ‘Het gekerm van zijn arbeiders is boven het lawaai van zijn machines uit te horen.’ Dat was het begin van wat je theologische interventies van Niebuhr kunt noemen. Ten aanzien van tal van maatschappelijke en politieke onderwerpen liet hij in de jaren die volgden zijn stem horen. Niebuhr groeide uit tot de criticus van de Amerikaanse politiek. Zijn kritiek richtte zich vooral op het gevaar van machtsuitoefening. Amerika kwam als de onbetwiste wereldleider uit de Tweede Wereldoorlog en was economisch niet te evenaren. Niebuhr zag hierin een groot gevaar. In feite hetzelfde gevaar dat hij in Detroit signaleerde, namelijk het ongebreidelde vertrouwen in vooruitgang en het ontbreken van inzicht in de menselijke natuur.

De mens is geneigd tot het kwade. Dat element moet ook politiek verdisconteerd worden. De mens moet zichzelf wantrouwen. Dan pas ben je realist.

In zijn tijd als beleidsadviseur van Buitenlandse Zaken ontwikkelde Niebuhr zijn concept van het christelijk realisme als tegenhanger van het ultrarealisme. Het ultrarealisme was de filosofie van de overheid: het streven naar macht, voortvloeiend uit ongegeneerd eigenbelang. Niebuhr meende dat het eenzijdig streven naar macht blind maakt en juist daardoor tot verkeerde politieke beslissingen zal leiden. Zoals Sabella het schetst: we moeten argwanend zijn ten aanzien van onze eigen politieke motieven, want ook idealen van liefde en rechtvaardigheid moeten een plaats hebben in de afwegingen en beslissingen. De vraag is dan vervolgens of daar ook niet een vorm van eigenbelang achter steekt. Hoe dan ook: Niebuhr werd door de overheid, wier adviseur hij was, toch gewantrouwd. Reden voor de FBI om hem in de gaten te houden.

Het beeld ontstaat van een theoloog die zijn orthodoxie wil combineren met een maatschappijkritische theologie. Dat maakt hem kwetsbaar. Want gaat het nu om verbetering van mens en samenleving of om verlossing? Een ander aspect van Niebuhr is dat hij een brug wilde slaan naar het jodendom. Tekenend is dat rabbijn Abraham Joshua Heschel een toespraak hield bij zijn begrafenis. Niebuhr genoot destijds grote bekendheid in Amerika – hij stond ooit op de cover van Time – en toch werd hij nooit populair. Hij preekte veel in universiteits- en seminariekapellen, maar niet in kerken. ‘Het religieuze establishment van het land wilde niets te maken hebben met Niebuhr.’ Zijn begrafenis op 4 juni 1971 was met tweehonderd aanwezigen ‘een bescheiden bedoening’.

Het boek van Sabella belicht op een toegankelijke wijze zo veel mogelijk aspecten van Niebuhrs persoon en theologie. Waarom het laatste hoofdstuk van Simon Polinder en Menno Kamminga (‘De actualiteit van Reinhold Niebuhr’) eraan toegevoegd moest worden, is mij niet duidelijk. Het doet nogal krampachtig aan om de klimaatcrisis erbij te halen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen