Wetenschap onder druk

‘Wetenschap is prachtig, maar vertrouw ons niet blind.’ Dat staat boven een column van wetenschapshistorica Hieke Huistra in Trouw (05-09-25). Wetenschap dreigt haar onafhankelijkheid te verliezen. Het is een sluipend proces dat, voeg ik eraan toe, ook niet aan de theologie voorbijgaat. We moeten niet naïef zijn.

Trouw

Het lijkt een mooi begin van het academisch jaar: deze zomer lieten nieuwe cijfers van het Rathenau Instituut zien dat het vertrouwen in de wetenschap gestegen is. Op een schaal van 1 tot 10 geven Nederlanders hun vertrouwen in de wetenschap gemiddeld een 7,53. Dat is meer dan bij de vorige meting, in 2021 (7,42), en aanzienlijk meer dan in het pre-coronajaar 2018 (7,1).

Het vertrouwen in de wetenschap is ook hoger dan in welke andere institutie dan ook. Rechtspraak, op plaats 2, scoort bijna een punt lager. Kranten halen net een voldoende (maar verslaan daarmee wel de televisie). Onderaan bungelt, het zal u niet verbazen, de ‘regering’; het vertrouwen daarin daalde met ruim anderhalve punt naar 4,33 – en dan zijn de vragenlijsten afgenomen in januari 2025, toen het, met de kennis van nu, eigenlijk nog heel aardig liep in Den Haag.

Maar voordat de wetenschappers onder u vergenoegd handenwrijvend achteroverleunen: wie dieper in de cijfers duikt, vindt toch wel wat reden tot zorg. Ja, het gemiddelde vertrouwen is gestegen, maar dat komt doordat de mensen die toch al veel vertrouwen in de wetenschap hadden, nu nog meer vertrouwen hebben. Tegelijkertijd is ook de groep die hun vertrouwen een 5 of lager geeft gegroeid: van een krappe 10 naar een krappe 15 procent.

Dat klinkt al minder mooi, maar wat me eigenlijk nog meer zorgen baart, is de 34 procent die een 9 of een 10 geeft. Vooral die tienen! Wie vertrouwt de wetenschap nu volledig? (Volt-stemmers, zo blijkt uit de uitsplitsing naar politieke voorkeur.) Nooit doen, zou ik zeggen: wetenschap is prachtig, maar gedijt, zoals elke institutie, beter bij een kritische blik dan blind vertrouwen.

Wat dat betreft heeft die bijna 15 procent die hun vertrouwen een onvoldoende geeft, het beter begrepen. Zij lijken ook duidelijke redenen te hebben voor hun scepsis. Uit het onderzoek blijkt dat zij, veel meer dan mensen mét vertrouwen, wetenschap associëren met begrippen als geld, biased, invloed financier, niet-onafhankelijk, beïnvloedbaar, gestuurd en politiek. Ze zijn, met andere woorden, bang dat wetenschappers zeggen wat de mensen die hen betalen willen horen.

Daar zit wat in. Universitair wetenschappelijk onderzoek wordt deels gefinancierd door bedrijven en instellingen die belang hebben bij de uitkomsten. Natuurlijk maak je daar bij de start van het onderzoek afspraken over. Elke wetenschapper die haar werk serieus neemt, zorgt dat zwart-op-wit staat dat de financier bijvoorbeeld publicatie van ongunstige uitkomsten niet kan verhinderen.

(…)

Belangenverstrengeling bestaat. Daarom is onafhankelijke financiering zo belangrijk: het is een uitstekend middel tegen die verstrengeling. Helaas staat die onafhankelijke financiering momenteel nogal onder druk. Dankzij de bezuinigingen van Eppo Bruins (nog zo’n fenomeen dat in januari 2025 rampzalig leek, maar met de kennis van nu toch meevalt) is iedereen aan de universiteit uit alle macht op zoek naar geld – maakt niet uit waar het vandaan komt.

Het zou me niet verbazen als er binnenkort iemand oppert of we toch de tabaksindustrie niet weer eens moeten bellen, maar voorlopig is onze hoop geloof ik nog gevestigd op defensie, waar het geld immers met bakken uit de hemel valt.

Wat dat met het vertrouwen doet, durf ik niet te voorspellen, maar onafhankelijker worden we er niet van.

‘Wetenschap is prachtig, maar vertrouw ons niet blind.’ Die woorden hadden ook als motto kunnen dienen boven een artikel van vijf wetenschappers dat een paar jaar geleden verscheen, ook in Trouw (28-06-23).

Het idee dat ‘de wetenschap heeft gesproken’ over zaken als corona, klimaat en kolonialisme belemmert de academische vrijheid, waarschuwen vijf academici van Docentencollectief – een stichting die zich inzet voor het behoud van het vrije wetenschappelijke debat en de-ideologisering van het wetenschappelijk onderzoek en onderwijs. De schrijvers zijn: Bas van Bommel, Sascha Kersten, Jouke Dykstra, Erik Faber en Mark Voorendt.

Docentencollectief

De academische vrijheid aan Nederlandse universiteiten staat onder druk en dat wordt steeds breder onderkend. In maart waarschuwde de Onderzoeksdienst van het Europees Parlement voor de vrijheidsbeperkende invloed van cancelcultuur en wokeness, alsook voor het gevaar van ‘overheidsinmenging in de wetenschap’.

Toch is er zelden discussie over de diepere oorzaak van het probleem: dat universiteiten in de ban zijn geraakt van een beperkte set politieke en ideologische overtuigingen. In coronatijd zetten universiteiten bijvoorbeeld in op onmiddellijke implementatie van het overheidsbeleid, in plaats van op onderzoek naar de grondslagen ervan. In plaats van deze overtuigingen kritisch te onderzoeken en te bevragen, verheffen universiteiten die steeds vaker tot een officiële leer, die daarmee de leer van ‘de wetenschap’ lijkt te zijn.

Door politieke overtuigingen te omringen met de schijn van wetenschappelijke objectiviteit brengen de universiteiten het grondprincipe van vrije wetenschap in gevaar. Bovendien belemmeren ze de opleiding van studenten tot autonome burgers.

We noemen vijf belangrijke gebieden waarin ideologische opvattingen het universitaire onderzoek en onderwijs in ons land vergaand beheersen.

• Klimaat . De mens is door de verbranding van fossiele brandstoffen hoofdverantwoordelijk voor een uiterst gevaarlijke opwarming van de aarde en heeft de mogelijkheid en de morele plicht deze opwarming te beperken.

• Corona . Het coronavirus was aanvankelijk een zeer dodelijk, pandemisch virus dat op effectieve en veilige wijze is bestreden door contactbeperkende maatregelen en door de massale toediening van mRNA-vaccins.

• Gender . Genderdiversiteit is een zeer belangrijke, intrinsieke waarde die actief moet worden bevorderd.

• Kolonialisme . Westerse landen moeten rekenschap afleggen voor het feit dat zij hun welvaart deels danken aan de door racisme en superioriteitsdenken gedreven uitbuiting van voormalige koloniën.

• Supranationale organisaties . De EU, VN, NAVO, WHO, het IMF et cetera bieden bescherming tegen het gevaar van nationalisme en ze zijn onmisbaar voor het verbreiden van vrede en welvaart in de wereld.

Aan de Nederlandse universiteiten gelden deze vijf stellingnames steeds minder als te bekritiseren wetenschappelijke hypothesen. Ze worden meer en meer beschouwd als rotsvaste geloofswaarheden.

Zo is het voor alle universiteiten een speerpunt om bij te dragen aan de duurzame doelen, de Sustainable Development Goals van de Verenigde Naties. Deze schetsen op grond van bovenstaande en andere credo’s een beeld van hoe de wereld er in 2030 uit moet zien. Door te tekenen voor deze vastliggende agenda ontnemen universiteiten zichzelf de ruimte tot het kritisch en wetenschappelijk bevragen van deze doelen en hun onderlinge samenhang.

Ten grondslag aan het universitaire activisme ligt de kwalijke suggestie dat de wetenschap op de genoemde onderzoeksgebieden ‘gesproken heeft’. In werkelijkheid bestaat echter over niet een van de bovengenoemde stellingen consensus binnen de internationale wetenschap.

(…)

Van de vele wetenschappelijke antwoorden op bovenstaande vraagstukken worden sommige uiteraard door een meerderheid onderschreven. Maar dat rechtvaardigt nog niet de term ‘consensus’. We mogen nooit vergeten dat vooruitgang van de wetenschap vaak het gevolg was van theorieën die aanvankelijk door vrijwel de gehele wetenschappelijke wereld werden verworpen. (…)

Studenten aan een universiteit of hogeschool moeten kritisch zijn. Dat is geen ondermijning van de wetenschap, maar een voorwaarde om goed te kunnen studeren. De scheiding tussen wetenschap en politiek, tussen wetenschap en economie, tussen wetenschap en ideologie is flinterdun. Ik hoop dat de diverse studentendisputen tijd en ruimte voor onderling debat reserveren. Gezelligheid is goed, debat is beter.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen