Luthers woorden in muziek

De titel van de cantate van Bach verwijst ronduit naar het gelijknamige Lutherse koraal, dat gebaseerd is op Psalm 46. Wanneer Bach deze cantate precies componeerde, kan niet met zekerheid worden vastgesteld. Sommige bronnen noemen 1727 of 1728, maar waarschijnlijk kreeg dit werk pas rond 1740 zijn definitieve vorm.

De oorsprong van BWV 80 ligt in een eerder werk: Alles, was von Gott geboren, dat Bach in 1715 in Weimar componeerde. Deze cantate was bestemd voor zondag Oculi (de derde zondag in de veertigdagentijd) en is gebaseerd op een tekst van hofdichter Salomon Franck. De Evangelielezing op die zondag is afkomstig uit Lukas 11, waarin Jezus een demon uitdrijft en zo Zijn macht over de satan toont.

Feestelijk karakter

Bach schreef de oorspronkelijke cantate voor een bezetting van strijkers, hobo’s en basso continuo. In latere uitvoeringen worden echter vaak trompetten en pauken toegevoegd. Dat geeft het werk een feestelijker en krachtiger karakter. Deze uitbreiding wordt doorgaans toegeschreven aan Bachs oudste zoon: Wilhelm Friedemann Bach.

De tekst van Maarten Luther klinkt door in meerdere delen van de cantate: in het openingskoor, in de sopraanpartij van het tweede deel, in het vijfde koraal en in het slotkoraal.

Tegenstelling

De cantate opent zonder instrumentale inleiding en begint direct groots met een koor op de eerste strofe van Luthers koraal ‘Ein feste Burg ist unser Gott’. In deze strofe worden God en de satan tegenover elkaar geplaatst: God als onwankelbare burcht voor de gelovige, een veilige toevlucht, tegenover de heerser van deze wereld. Bach zet deze tegenstelling kracht bij met een strikt contrapuntische opzet.

De koorpartij is opgezet als een volwaardige fuga. Elke tekstregel wordt afzonderlijk contrapuntisch uitgewerkt. Aan het einde van iedere versregel klinkt de koraalmelodie in canon. Die wordt uitgevoerd door drie hobo’s, het orgel en de contrabas.

Na het openingskoor volgt een indrukwekkende basaria. Hierin combineert Salomon Franck op bijzondere wijze zijn tekst met de tweede strofe uit Luthers bekende koraal, die wordt gezongen door de sopraan. Zij kleurt de tweede helft van de koraalregels met sierlijke versieringen, subtiel ondersteund door de hobo.

Bloedbanier

Opvallend is de begeleiding door de strijkers, die een onophoudelijke stroom van zestienden spelen, vol herhaalde noten. Deze beweeglijke structuur onderstreept de thematiek van strijd en volharding, zoals tot uitdrukking komt in de verwijzing naar de “rechte Mann” – Christus als strijder en overwinnaar.

De gelovige die zich schaart onder de bloedbanier van Christus zal, aldus de tekst, door de kracht van Zijn Geest de overwinning behalen. De violen spelen daarbij een onstuimige, haast tumultueuze partij, die doet denken aan een muzikale veldslag – een indringend klankbeeld van geestelijke strijd en uiteindelijke triomf.

In het recitatief en het daaropvolgende arioso roept de bas de gelovige op om niet de satan, maar de Geest van Christus in zijn hart toe te laten. De persoonlijke reactie op deze oproep klinkt direct daarna in de aansluitende sopraanaria: ‘Komm in mein Herzenshaus, Herr Jesu’. Net als de bas wordt ook de sopraan begeleid door het continuo.

Dansende ritmes

In het vijfde deel van de cantate staat opnieuw het koraal centraal. Dit keer klinkt het koor eenstemmig.

Dat benadrukt de eensgezindheid en de standvastigheid van de gelovigen tegenover de dreiging van de satan.

De levendige begeleiding in gigue-stijl contrasteert opvallend met deze eensgezindheid. De dansante ritmes versterken niet alleen de expressieve kracht van de muziek, maar roepen ook een gevoel van strijdlust op.

In de woorden “Und wenn die Welt voll Teufel wär” is de strijd haast hoorbaar: het orkest schildert met woelige zestienden de aanval van duivelse machten, die vergeefs proberen de geestelijke vesting te doorbreken. Terwijl het orkest stormt, blijft het koor onverstoorbaar – een muzikaal beeld van geloof dat niet wankelt.

Christus’ vaandel

In het recitatief van de tenor wordt de christen opnieuw opgeroepen zich te scharen onder Christus’ vaandel (“Blutgefärbte Fahne”). Zo is hij verzekerd van de overwinning op de vijand.

De daaropvolgende aria voor alt en tenor wordt begeleid door soloviool en hobo da caccia. Eerst klinkt er een rustige, bijna troostende beweging, die de tekst “Wie selig sind doch...” mooi ondersteunt. Halverwege wordt deze rust echter ruw verstoord door onstuimige zestiende noten, die herinneren aan de strijdmotieven uit het tweede deel van de cantate. Ook hier woedt in het hart van de gelovige een innerlijk gevecht – een strijd die uiteindelijk uitmondt in de overwinning op de dood.

De cantate wordt afgesloten met een koraal voor vierstemmig koor en orkest. Hierin klinkt de vierde strofe uit het Lutherlied.

‘Ein feste Burg ist unser Gott’ heeft door de eeuwen heen velen aangesproken. Zo klonk dit lied op 27 maart 1897 bij de begrafenis van prinses Sophie van Oranje-Nassau, toen zij werd bijgezet in de koninklijke grafkelder in Weimar. Op haar eigen verzoek werd dit koraal – haar lievelingskoraal – ten gehore gebracht, als uiting van haar persoonlijk geloof.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen