Hoe blijf je geloven als God ver weg lijkt?

Als hoogleraar Praktische Theologie aan de PThU speelde Gerrit Immink een grote rol in de vorming van een hele generatie predikanten. De term ‘praktisch’ kan daarbij misleidend zijn: Immink schrijft geen handleidingen, maar grondige, doordachte studies. Het woord ‘praktisch’ verwijst naar de praktijken van het geloof. In de gemeente van Christus gebeuren die voortdurend: onder meer samenkomen, preken, bidden, catechese geven en zingen. Vaak doet ze dat uit gewoonte.

De praktische theologie onderzoekt op academisch niveau waarom we deze praktijken uitvoeren en waarom juist op deze manier. Welke (soms verborgen of onbewuste) drijfveren liggen eraan ten grondslag? In Onweerstaanbaar aangeraakt richt Immink zich op het godsdienstige leven van de gemeente, op haar vroomheid. Kun je, in alle oprechtheid, nog zeggen dat je in God gelooft, nu ons levensgevoel zo sterk binnenwerelds is geworden?

Breed en scherp

Immink overziet de geschiedenis van theologie en filosofie in Europa en plaatst van daaruit brede beschouwingen over het geloofsleven van de gemeente van Christus. Want wij leven niet in een vacuüm. Velen noemden zich orthodox gereformeerd, maar achteraf blijkt vaak hoe sterk ze door de tijdgeest werden beïnvloed; meer dan ze zelf vermoedden. En hoe is dat met ons? Ontkomen wij daaraan? Hoe kunnen we vandaag de dag levensecht geloven, midden in onze tijd?

Immink levert scherpe analyses. Volgens hem heeft de verlichting – met denkers als Kant en Nietzsche – God buitenspel gezet. Dat betekende een kantelpunt in de Europese geschiedenis. Sindsdien is het wereldbeeld gesloten: er is geen waarom of waartoe meer. Het enige vaste referentiepunt is het eigen ik; mijn gevoel, mijn redelijkheid, mijn persoonlijke opvatting van wat aannemelijk is. In zo’n klimaat kan theologie geen wetenschap meer zijn, en geloven in God lijkt achterhaald of kinderachtig. Je kunt wel denken dat je bidt, maar in werkelijkheid voer je dan slechts een gesprek met jezelf. Je kunt menen dat je in God gelooft, maar feitelijk is het een vorm van zelfhulp, of erger nog: van zelfbedrog.

Onweerstaanbaar aangeraakt

Kun je in een volstrekt seculiere wereld nog levensecht geloven? Of zijn de praktijken van de gemeente in feite niet meer dan een vrome klucht? Die vraag doortrekt al het werk van Immink. Daarom zouden (aankomende) predikanten zijn boeken moeten lezen: zij (s)preken immers tot mensen die in deze binnenwereldlijke sfeer leven. En trouwens: ze maken daar zelf net zo goed deel van uit.

Immink wijst een weg: wij zijn onweerstaanbaar aangeraakt door een Macht Die van buiten komt: de Heilige Geest. God is niet bijzonder onder de indruk van onze binnenwereldlijkheid, zegt Immink tegen Stefan Paas. Door Zijn spreken breekt God binnen, met de stille overmacht van Zijn liefde. Het seculiere denken schiet tekort; het is te kaal. Geen enkele wetenschap kan doorgronden wat liefde werkelijk is. Toch weet iedereen dat ze bestaat. Je kunt er diep door geraakt worden, tot in je bestaan. Want wie gelooft nu werkelijk dat hij niet meer is dan een toevallig klompje cellen?

Wij zijn geschapen naar het beeld van God, en juist daarom kan Hij ons aanspreken. Er bestaat zoiets als een ‘mystieke waarneming van God’. Niet omdat de grens tussen God en mens vervaagt, maar omdat wij innerlijk op Hem betrokken raken: met huid en haar, met verstand, wil en gevoel. In hoofdstuk 1 schrijft Immink over het innerlijke leven van de mens in het licht van de Heilige Geest, Die Heere is en levend maakt. In hoofdstuk 2 verkent hij de Bijbelse gegevens over het mens-zijn: geest, ziel en lichaam.

Objectief en subjectief

Immink wil twee zaken onderscheiden, maar ook met elkaar verbinden. Het eerste is de objectiviteit: dat wat aan de mens voorafgaat, wat buiten hem vastligt. Theologisch gezegd: de openbaring van God. Niet een door mensen bedachte ‘god’, maar God zoals Hij werkelijk is: de levende God, die tot ons spreekt in Zijn Zoon en door Zijn Geest. Wanneer het hierover gaat, spreekt Immink met waardering over Noordmans, Kohlbrugge en Woelderink. Onze enige troost ligt immers buiten onszelf: in Christus. Hij voor ons, zonder ons. Vanuit die gedachte komen we uit bij de rechtvaardiging van de goddeloze, en daarmee ook bij het geloof.

Het tweede is de subjectiviteit: de mens zelf; de gelovende, strijdende, biddende persoon. De genade van God komt aan, en dat moet ook. Daar moet het metterdaad van komen. Het heil komt weliswaar van buiten, maar dringt door tot in het innerlijk. Gods waarheid wil waarachtig worden in een mens, zoals dr. H. Jonker al zei (opvallend genoeg noemt Immink hem niet). Ik leef niet meer, maar Christus leeft in mij. Dat is Christus in ons. Deze gedachtelijn voert ons naar de heiliging van het leven en naar de wedergeboorte.

Voor beide aspecten van Gods werk vraagt Immink onze volle aandacht. Daarmee staat hij stevig in de klassiek-gereformeerde traditie. Hij verwijst naar het beroemde opstel van dr. A.A. van Ruler over de ‘structuurverschillen’ tussen het werk van Christus en dat van de Heilige Geest. Of, in de woorden van Calvijn: “Wat er over Christus gezegd is, komt ons ten goede door de verborgen werking van de Heilige Geest” (Inst.3,1).

Balans

Immink zoekt dus naar een Bijbelse balans. Het werk van God is immers trinitarisch gespreid. In hoofdstuk 4 en 5 onderzoekt hij, vanuit zijn vraagstelling, enkele beeldbepalende theologen: eerst uit de Nadere Reformatie (Taffin, Teellinck, Voetius), vervolgens uit de kring van de ethische theologie (La Saussaye, J.H. Gunning jr.). Het scherpe oordeel van Noordmans en Woelderink over deze stromingen vindt hij te rigoureus. Een gelovige leeft niet slechts van momenten van invallende genade. Er bestaat toch ook zoiets als gewoontevorming.

Geloven krijgt gestalte, stilering, en duur. Tegelijk ziet Immink binnen de Nadere Reformatie een groeiend risico: de aandacht verschuift steeds meer naar de mens zelf, naar het innerlijke gevoelsleven. Met enige onderkoeling merkt hij op dat er dan nog maar een kleine stap nodig is voordat we in de theologie meer over de mens spreken dan over God. Daarmee, zo suggereert hij, zijn we niet ver verwijderd van de vrijzinnigheid, die zich neerlegt bij een gesloten wereldbeeld. Terwijl ik dat las, vroeg ik mij af: leven onze gemeenten werkelijk vanuit God? En preken predikanten ook zo? In hoofdstuk 6 trekt Immink de lijnen samen. Daar komt alles samen waar het boek naartoe werkt, en het is meteen het meest leesbare hoofdstuk.

Vragen

Immink constateert dat niet de kerk centraal staat, maar het praktische geloofsleven. Niet de leer, maar het leven. Niet het ambt, maar de begeesterde spreker. Niet de vaste vormen, maar het vuur van de Heilige Geest. Niet de uitwendige godsdienst, maar het hart. Niet de kerk als instelling, maar de kleine groep, het conventikel.

Waar denken we aan als we dit lezen? Immink verwijst hier naar Schortinghuis (1700-1750). Dat lijkt een verwijzing naar de geschiedenis, maar het is springlevend. Ik herken deze ontwikkelingen om mij heen. De objectieve kant van Gods werk wordt niet ontkend, maar wel gemarginaliseerd. De nadruk komt steeds meer te liggen op de subjectieve kant: de gelovige mens zelf.

Veel mensen hebben moeite met kerk, ambt en kinderdoop. Er groeit een verlangen naar een authentiek getuigenis in de eredienst. De bundel Opwekking is populair – hij raakt direct het hart. Immink noemt de evangelische beweging, maar ik had graag gezien dat hij daar duidelijker en explicieter het gesprek mee was aangegaan. Want: is het verlangen naar meer van de Geest een medicijn tegen het seculiere levensgevoel, of juist een uitdrukking ervan?

Mijn tweede vraag betreft de verhouding tussen algemene en bijzondere openbaring. Immink theologiseert tegen de achtergrond van het secularisme. Maar volgens verschillende vooraanstaande predikanten is die periode de verdwijning nabij. Er groeit juist een nieuwe openheid voor zingeving, een verlangen naar God dat steeds duidelijker voelbaar wordt. Als theoloog hoef je dat verlangen alleen nog maar aan te wijzen: de velden zijn wit om te oogsten. Hoe zou Immink hierover oordelen?

Vreugde

Mijn vragen komen voort uit grote waardering voor deze publicatie. In het laatste hoofdstuk legt Immink steeds meer zijn hart bloot. Het is een ontroerend slot: uiteindelijk schenkt het bovenaardse vreugde wanneer een mens onweerstaanbaar wordt geraakt door de levende God.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen