Leven zonder God?

Ik had natuurlijk een keer mijn vinger op kunnen steken en tegen de leraar kunnen zeggen: “Ik geloof in God, mijn vriend niet, kunt u hier eens op ingaan?” Maar ik deed het niet. Blijkbaar hing er toch een soort taboe rond die vraag. Ook op catechisatie, waar ik in die tijd naartoe ging, merkte je dat duidelijk: we bespraken van alles, maar altijd vanuit de aanname dat God bestaat en dat wat de Bijbel over Hem zegt klopt.

Andere tijden

We zijn inmiddels zestig jaar verder, en de situatie lijkt totaal omgeslagen. De vanzelfsprekendheid van geloof in God is verdwenen. Hoe langer ik predikant was, hoe vaker ik met ouders sprak die ermee worstelden dat hun kinderen niet meer geloofden. In catechesemateriaal en op gesprekskringen verdween het taboe rond de vraag of God bestaat. Die vraag mocht op een gegeven moment gewoon gesteld worden.

Tussen 2003 en 2005 zond de EO het veelbesproken programma Zij gelooft, zij niet uit. Inmiddels zijn we weer twintig jaar verder, en ik vraag me af of de kwestie inmiddels niet is verschoven van taboe naar een algemeen geaccepteerd gegeven; precies zoals dat vaak gaat met onderwerpen waar ooit een taboe op rustte. Als dat zo is, zou dat jammer zijn. Deze vraag is daarvoor veel te belangrijk. Bovendien kunnen gelovigen juist tot verdieping in hun geloof komen wanneer ze de vragen en gedachten van mensen die niet (meer) kunnen geloven echt serieus nemen.

Luisteren

Als ongeloof eenmaal vanzelfsprekend is geworden – zoals het vandaag de dag soms lijkt – dreigt ook het spannende gesprek tussen gelovigen en niet-gelovigen te verdwijnen. Aan beide kanten van de kloof leggen we ons er dan maar bij neer dat het is zoals het is. Respect blijft dan het hoogst haalbare.

In sommige gevallen is dat ook begrijpelijk. Ouders moeten hun kinderen op een gegeven moment loslaten. Vroeger zei men weleens: “Als je niet meer met je kinderen kunt praten over God, blijf dan vooral met God praten over je kinderen.” In gesprekken tussen ouders en kinderen over geloof zit namelijk vaak ruis op de lijn; soms al vanaf jonge leeftijd, en zeker later. Het kan ook bijna niet anders: wat we over geloof met elkaar delen, raakt altijd aan allerlei gevoelens die zich in de loop der jaren in de ouder-kindrelatie hebben ontwikkeld.

Júíst daarom is het zo belangrijk dat anderen het gesprek blijven zoeken: vrienden, broers of zussen, mensen uit je netwerk. Met het gesprek blijven zoeken, bedoel ik: oprechte belangstelling tonen, goede vragen stellen. Ook de vraag of God nog een rol speelt in iemands leven, en zo ja of nee: waarom. Luisteren dus, echt luisteren. Tegenwoordig wordt dat ook wel ‘de ander tevoorschijn luisteren’ genoemd, en dat vind ik een mooie uitdrukking. In dit verband betekent het: zó luisteren dat de ander zich vrij voelt om eerlijk te vertellen waarom geloof in God hem of haar niet raakt, of vroeger wel raakte maar nu niet meer.

Wie zó luistert, merkt al snel of er sprake is van onverschilligheid, gemakzucht of juist van pijn. Zou iemand eigenlijk wél willen geloven, of is hij juist opgelucht dat hij dat niet meer hoeft? Zelf vraag ik mensen die zeggen niet te geloven vaak: “Zou je het eigenlijk wél willen?” In het antwoord zit meestal een zekere ambivalentie: een beetje wel, een beetje niet. En precies dáár kun je dan mooi en eerlijk verder over doorpraten.

Schuldig

Uit ervaring weet ik dat mensen die het geloof hebben losgelaten zich vaak tegelijk bevrijd én schuldig voelen. Bij de één overheerst het eerste, bij de ander het tweede. Maar in beide gevallen speelt vaak de gedachte mee dat degene die wél gelooft – en zeker de predikant – hen zal veroordelen, of in elk geval weinig van hun keuze zal begrijpen.

Die gedachte komt niet uit de lucht vallen. Veroordeling en onbegrip zijn vroeger, en waarschijnlijk nu nog steeds, regelmatig voorgekomen. Maar eigenlijk is dat best vreemd. In de latere hoofdstukken van het boek van Rik Peels (zie kader: ‘Leven zonder God van Rik Peels’) laat hij juist zien dat gelovigen net zo goed worstelen met de grote vragen van het leven als niet-gelovigen, en dat ook zij lang niet overal een antwoord op krijgen. Waarom de één uiteindelijk wel gelooft en de ander niet, valt nooit volledig te verklaren. Geloof is in elk geval geen vanzelfsprekendheid, en al helemaal geen verdienste.

Geduld met God

De Tsjechische theoloog en priester Tomáš Halík, inmiddels ook in Nederland bekend door de vertaling van verschillende van zijn boeken, gaat nog een stap verder. In Geduld met God schrijft hij: “Op veel punten ben ik het met atheïsten eens, vaak op bijna ieder punt – behalve in hun geloof dat God niet bestaat. Gods zwijgen en het gevoel dat God heel ver weg is, drukken ook op mij. Ik weet dat het ambivalente karakter van de wereld en de vele paradoxen van het leven de mogelijkheid bieden om Gods verborgenheid te verklaren met uitspraken als ‘God bestaat niet’ of ‘God is dood’. Tegen atheïsten zeg ik niet dat ze geen gelijk hebben, maar dat ze geen geduld hebben.”

Geduld met God; dat is voor ons geen heel vertrouwde uitdrukking. Wij zouden eerder spreken van ‘wachten op God’, een voluit Bijbelse uitdrukking. Wie daar uit eigen ervaring iets van weet, zou aan iemand die niet (meer) kan geloven kunnen vragen: “Zullen we de mogelijkheid dat God toch, of opnieuw, van Zich laat horen, openhouden?”

Ja, ik besef dat er ook heel andere vormen van atheïsme zijn: onverschilligheid, gemakzucht, of een ideologie die God bewust heeft uitgebannen. Het vraagt echt onderscheidingsvermogen om te proeven wat er diep vanbinnen schuilgaat achter de zin: het geloof zegt me niets meer. Een weloverwogen, bewuste afwijzing komt zeker voor, maar laten we die conclusie niet te snel trekken. Laten we liever wat langer luisteren. Niet omdat mensen ten diepste wel meevallen, maar omdat niemand volledig los van God staat, ook al ervaart hij of zij dat misschien wel zo. Uiteindelijk mogen we ieder mens blijven zien als geschapen naar Gods beeld, onrustig totdat hij rust vindt in Hem – zoals Augustinus het zo mooi zegt.

Leven zonder God van Rik Peels

Rik Peels, hoogleraar aan de faculteit Religie en Theologie van de Vrije Universiteit Amsterdam, is bekend om zijn boeken en artikelen waarin hij het geloof en het bestaan van God verdedigt tegenover atheïstische kritiek. In zijn nieuwste boek Leven zonder God. Wat je kunt leren van atheïsten uit 2024 kiest hij echter voor een andere insteek. Zoals de ondertitel al suggereert, probeert hij dit keer in de huid van de atheïst te kruipen en zijn perspectief van binnenuit te begrijpen. Hij moedigt gelovigen zelfs aan om goed naar atheïsten te luisteren, zodat er een werkelijk gesprek kan ontstaan, een gesprek waarvan ook zij kunnen leren. Toch blijft het boek achter bij die ambitieuze belofte: Peels vervalt regelmatig in rationele argumentaties, zonder diep in te gaan op de ziel en de beleving van mensen die niet (meer) geloven. Dat neemt niet weg dat het boek veel te bieden heeft, zeker voor lezers die zich nog niet eerder in dit thema verdiepten. Het geeft een helder overzicht van de belangrijkste argumenten van ongelovigen én laat zien dat daar best iets op af te dingen valt.

Rik Peels

Leven zonder God. Wat je kunt leren van atheïsten Uitg. KokBoekencentrum, Utrecht; 240 blz.; € 21,99

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen