DE DROOM ALS OPENBARINGSINSTRUMENT

IV

Voor de beschouwing en verklaring van de droomsymboliek is dit niet zonder betekenis. Immers het droombewustzijn beschikt in zijn toestand van gebrokenheid en teruggetreden werking zijner associaties niet over de volle inhoud van het bewustzijn. De droom, die zich voorts bezighoudt met somatische en psychische prikkels, grijpt wellicht de typische symbolen aan, welke zich althans aan zekere lichamelijke prikkels verbinden, doch kan die slechts associëren met wat de momentele slaaptoestand gedoogt. Zo wil men dat de prikkeling van een bepaald orgaan steeds zich uitdrukt in enig symbool van water : zee, rivier, enz, Stereotyp is derhalve alleen de latente inhoud : water, het beeld verschilt naar de associatie, die in het bewustzijn werkzaam is.

Zo is het dus aan de manifeste droom, aan het droombeeld, niet duidelijk uit te maken, welke eigenschap van het symbool van primaire betekenis is voor de opsporing van het werkzaam gevoel, affect of van de prikkel, die zich vertolkt. Dit verklaart ook, waarom Freud niet kon volstaan met de bestudering van de manifeste droom, zoals die hem wordt overgeleverd, maar een ondervragingsmethode instellen moet om de diepere motieven te ontdekken.

Wij willen echter zo dicht mogelijk bij ons onderwerp blijven en nog op één ding wijzen alvorens tot de beschouwing van de openbaringsdroom over te gaan.

In verband dan met het feit, dat het droombewustzijn moet gehouden worden voor een door de slaap gewijzigde toestand van het wakend bewustzijn, in verband ook met het feit, dat die gewijzigde toestand vooral van invloed is op de saamhang en de associërende werking van het bewustzijn, in verband ten slotte met een zekere spontaneïteit, welke aan de symboliserende arbeid van het bewustzijn moet ten grondslag liggen, houden wij de conclusie voor gerechtvaardigd, dat in het droomleven op daaraan eigene wijze de verschillende drijfkrachten der ziel zich kunnen manifesteren, waaronder wij vooral ook het oog hebben op het religieüse grondgevoel. En vervolgens, dat de manifeste droomvoorstelling met name de latente religeuse inhoud symboliseert op een wijze, welke eer een vermomming dan een openbaring gelijkt, wijl het religieüse kenvermogen zijn oorspronkelijke kracht en zuiverheid verloor.

Daarom vragen wij nog even de aandacht voor een beschouwing, welke o.i. onrecht doet aan de waardering van de religie naar aanleiding van een vergelijking van het droomleven op hogere cultuurtrap met dat van de primitieven. Men wil in de droom een verschijnsel van atavisme zien, in zekere zin dus een terugvallen in het primitieve denkleven, als herleefde in de droom mythe en magie, wondergeloof en religieuse naieviteit. '^) Nog steeds kan men een pogen aantreffen om religie te verklaren uit wat geen religie is.

Zo droomt de primitieve over een afgestorvene. De voorstelling der werke­lijkheid, eigen aan de droom, dringt het geloof aan hem op, dat de gestorvene leeft. Ziedaar het ontstaan van de voorstelling van een ziel, van het dualisme lichaam en ziel, van de onsterfelijkheid. Animisme, totemisme en zovele klaarblijkelijk religieüse associaties zouden hun verklaring gevonden hebben.

Een hogere cultuur van de menselijke geest overwint de zwakheden van de primitieve mens. Ziel, God, onsterfelijkheid worden ideeën, en men schijnt welhaast voorbij te zien, dat op die wijze deze ideeën mentale ficties zijn, waaraan geen werkelijkheid beantwoordt, air thans geen andere dan dat men droomt van zijn afgestorven medemens.

De analyse van het droombeeld, waarbij een gestorvene verschijnt, kan echter tot een geheel andere beschouwing voeren.

Vooreerst dient opgemerkt, dat in de profane droom alleen het eigen subject werkzaam is. Terecht neemt men dan ook aan, dat in de droom optredende personen symbolen van eigen driften, begeerten, wensen, gevoelens en affecten zijn. Het dromend bewustzijn is met zich zelf bezig.

Passen wij dit toe op het onderhavig geval, het verschijnen van een dode in de droom, dan ligt het voor de hand ook hierin een verschuiving, een persoonsverdubbeling te zien.

Doch dan is het symbool van de dode een manifestatie van een psychische werkzaamheid in het dromend subject. Dit kan zulks zelf niet verstaan. De dromer neemt de manifeste voorstelling en meent zijn gestorven vader gezien te hebben. De latente inhoud van de droom moet echter bij hem zelf liggen en verklaren, waarom hij gelooft, dat zijn vader voortleeft, ook al weet hij, dat hij gestorven is.

De bewustzijnswerking, welke zich in die verschijning vertolkt, draagt ook het motief van de verering van de dode. Indien men nu het geloof aan het voortbestaan der ziel en de dodencultus verklaart uit zulk een droom, zo kan dat alleen grond hebben, indien men aanneemt, dat in het droombewustzijn de ziel haar eigen onsterfelijkheid manifesteert. Dat betekent, dat in de mensenziel het bewustzijn der onsterfelijkheid gegrond is.

Op deze wijze beschouwd kan men dus ook bij de profane droom van een openbaringskarakter spreken. Hij openbaart n.l. wat er onder de drempel van het eigen bewustzijn woont aan hogere levensdrang.

Het religieuse grondgevoel met zijn drang tot beseffen en kennen van hoger geestelijk leven der ziel, dat uitgaat naar een geestelijke werkelijkheid, welker centrum God is, manifesteert zich alzo ook in de primitieve droom. De oorsprong der religie gaat aan haar manifestatie vooraf.

De geschiedenis der religie toont echter aan, dat die manifestatie in haar eigen latente inhoud niet wordt verstaan, doch haar verering overdraagt op het droomsymbool, dat in de verwarring van de droom werd veroorzaakt.

Naar de manifeste inhoud van de droom kan men derhalve vele religieüse verschijnselen der volkeren verklaren, welke men vindt in animisme, totemisme, magie e.d.g., doch in het licht van de psychische analyse bewijst zich dit alles als een aberratie van het religieuse leven, waarin zich het oordeel Gods over de zonde en de verdorvenheid van de mens openbaart.

(Wordt vervolgd).

23) Vgl. o.a. Traugott, a.a. O. S. 60 ff.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen