Van Heilige stad naar Heilige stad

Calvinistische Levensstijl I

Spreken over Calvinistische levensstijl en zwijgen over Calvijns levensstijl is dwaas en niet doeltreffend. Met prof. Greydanus (Wezen van het Calvinisme Wever-Franeker) ben ik het eens van harte, dat we onderscheid moeten maken tussen Calvinisme, dat veel meer leven en kracht en volheid van allerlei gaven bevat, dan immer door enige Calvinist — zelfs Calvijn, zou ik menen — ten volle ervaren, verstaan en uitgewerkt is, en de leer en de levensarbeid van Calvijn. Want het wezen van het Calvinisme moet niet gezocht in het merg van Calvijns werken, maar in de hoge en heilige, opzet niets anders te willen leren dan het allerzuiverst wat God in Zijn Woord heeft geopenbaard. Derhalve dient aan de Heilige Schrift getoetst elk Calvinisme, ook dat van Calvijn. Maar met prof. Greydanus ben ik óok van oordeel, dat van dit Calvinisme, deze zo getrouw mogelijke vertolking en benadering van Gods Openbaring, Calvijn een zeer uitnemende representant, ja, wel de allervoornaamste aanhanger of vertegenwoordiger is. Daarom is het kortzichtig te handelen over Calvinistische levensstijl met verwaarlozing van wat Calvijn zelf leerde over dit onderwerp en vooral toonde in zijn voorbeeldig leven.

CALVINISTISCHE LEVENSSTIJL.

Alvast kan Calvijn ons voortreffelijk op de hoogte brengen van hetgeen we onder Calvinistische levensstijl mogen verstaan. Ik citeer zijn catechismus : Welk is het voornaamste doel van het menselijk leven? Het kennen van God, Die ons geschapen heeft. Hoe weet ge dat? God heeft ons geschapen en in de wereld geplaatst om in ons verheerlijkt te worden. Zo is het dan recht en billijk, dat wij ons leven, waarvan Hij de oorsprong en het beginsel is, leven tot Zijn eer. Iemand, die van Calvijn een en ander gelezen had en merkwaardigerwijze van zijn catechismus niet afwist, zou toch onmiddellijk in deze aangehaalde zinnen Calvijn proeven. Het principe van de eer Gods is voor Calvijn karakteristiek. 

Zodoende is ook Calvijns levensstijl getypeerd. De verticale lijn domineert in de tekening van het christelijk leven, zoals Calvijn die ontwerpt. 

Tussen haakjes mogen we wel even wijzen op het gebruik van het woord beginsel in de geciteerde catechismuspericoop. God is oorsprong en beginsel van ons leven. Het Calvinisme wordt nog wel eens getracteerd op het verwijt, dat het leven zucht onder de terreur van de zogenaamde afgeleide beginselen. Maar Calvijn beoogde de religieuse binding aan God, de auteur van alle leven. Hij is het voornaamste beginsel. Wil men dit tirannie van principes noemen, dan mogen we wel denken aan Beza's woorden uit de biografie van zijn leermeester : De Godzaligheid heeft geen bitterder vijanden dan die een valse godsdienst als de ware omhelzen. Het Calvinisme hoeft niet te klagen over gebrek aan bestrijding. Als we daaraan denken, zouden we mogen denken aan de regel uit de psalmberijming : en nooit verscheen er morgenstond, waarop ik geen bestrijding vond. Typerend voor Calvijn en zijn leer en leven en het Calvinisme moet blijven het gelukkig feit, dat dogmatiek en ethiek allerinnigst verbonden zijn. In het kader van de Institutie is ook ruimte voor een uiteenzetting van het christelijk leven.

In het leven van de gelovigen moet men de overeenstemming van Gods gerechtigheid en hun gehoorzaamheid kunnen waarnemen. Hoewel Calvijn een brede behandeling van dit onderwerp niet versmaadt, gevoelt hij de urgentie van een bondige verklaring. Twee momenten zijn gewichtig. Allereerst is een vereiste, dat de liefde tot alle gerechtigheid in onze harten moet ingedruppeld worden. Voorts behoeven we een regel, opdat we ons bewegen in het spoor der gerechtigheid.

Dringend bindt de Heilige Schrift ons de gerechtigheid op het hart, omdat God heilig is. Ook opdat we Christus' gestalte en gedaante in ons leven zouden uitdrukken. Het evangelie is een leer, niet om met de tong te spelen, maar om goed te leven. Niet alleen het verstand en ons geheugen moeten het evangelie vatten, maar het moet zijn zetel hebben in de innerlijke genegenheden van ons hart. Het moet wortelen in de ziel en de hele mens in beslag nemen.

Uit deze zeer summiere samenvatting van Calvijns uiteenzettingen van het christelijke leven springt duidelijk naar voren de samenhang van leer en leven. Nu ben ik me levendig bewust, dat levensstijl nog even iets anders bedoelt dan ethiek, de leer hoe we ons hebben te gedragen overeenkomstig Gods Woord. Levensstijl raakt vooral de formele vragen. Ethiek ziet meer op het bestendige van het christelijk leven door de eeuwen heen, maar de levensstijl let voornamelijk op de actuele vragen in elke periode in de botsing met de andere levensbeschouwingen. De ethiek richt zich meer op het hart, het middelpunt an het christelijke leven, terwijl de levensstijl zich bezig houdt met de omtrek, de grenzen. Alhoewel ik, om misverstand te voorkomen, direct hieraan toevoeg, dat ik met levensstijl niet een apart vak van wetenschap of iets derelijks wil introduceren. Het onderwerp hoort thuis in de Calvinistische ethiek, maar heeft daar een eigen plaatsje en de voorafgaande regels hebben ons wilen dienen om aan te geven, waar we  ongeveer moeten wezen.

Als we spreken over Calvinistische evensstijl is zeer zeker in geding welke nadruk het christelijke leven naar de beginselen van Calvijn naar buiten maakt. Willen we van deze levensstijl iets beweren, dan moeten we beginnen Calvijns levensgang te overzien.

NOYON.

In de kleine Picardische bisschopsstad Noyon.zag de kleine Johannes Calvijn het levenslicht. Hij stamde uit een familie van rivierschippers, maar zijn vader had zich een behoorlijke positie verworven als administrateur in dienst van de bisschop. Als we verschillende biografen mogen geloven — en waarom niet? — was Noyon zo aan het begin van de zestiende eeuw (Calvijn werd geboren 1509) een centrum van R.K. devotie. Er waren tal van kerken en kapellen, waar aan allerhande diverse altaren vele heiligen op hun wijze en hun speciale tijden en data de hun toekomende vereringen ontvingen. De kerk domineerde de aanblik van de middeleeuwse stad volkomen. Wij kunnen ons van dat leven nog maar heel moeilijk een voorstelling maken. Men sprak van het heilig Noyon. Ook uit de omtrek kwamen tal van mensen om de gewijde stonden mee te vieren. Het zal ongetwijfeld menigmaal een boeiend schouwspel geweest zijn, wanneer de mensen in de rijke verscheidenheid van Middeleeuwse kleurige gewaden naar rang en stand meeliepen in processies of geschaard stonden rondom de altaren, waar plechtig de missen werden opgedragen. Boeiend? Ja, óok bedroevend. Want als we denken aan de dienst in geest en waarheid, die onze Heere geleerd heeft, dan mogen we wel wenen.

Men heeft de indruk, dat Calvijns moeder een devote vrouw was, die veelvuldig deelnam aan de kerkelijke plechtigheden. Ze nam haar kleine Johannes vaak met zich mee. Ik kan het niet helpen, maar ik maak in gedachten een voorstelling. Als we denken aan de beeltenissen van de Hervormer van latere perioden — min of meer geslaagd — denken we aan een smal, bleek jongensgezichtje, met heldere ogen die met grote ernst en aandacht alles gadeslaan. Serieus verwerkt zijn prille verstand al de indrukken, die hij opdoet. Later geeft Calvijn blijk de R.K. devotie practijken door en door te kennen. We zien hem lopen tussen het drukke beweeg aan de hand van zijn vrome moeder.

Vader intussen ziet door zijn beroep een heel andere kant van het kerkelijke leven. De nachtzijde. Hij heeft dagelijks te maken met de financiële aangelegenheden van de heren prelaten. Aan moeders hand zag de jonge Jean de eerwaarde vaderen in schaapsklederen. Maar op vaders kantoor zag hij ze komen als grijpende wolven. Vooral tijdens de studententijd van Calvijn waren er veel droeve conflicten. Vader Calvijn schijnt wel heel veel leed ondervonden te hebben, zodat zijn zonen tenslotte wel zeer sceptisch kwamen te staan tegenover het gehele kerkelijke bedrijf. Ongetwijfeld kwamen er bij Calvijn nog heel andere, veel geestelijker motieven, dank zij de geestelijke ontwikkeling, die hij doormaakte. Maar toch hebben ook deze ervaringen het hunne ertoe bijgedragen, dat hij zich losmaakte van de moederkerk. In Noyon had hij geleerd, dat de heiligheid van de kerk maar een dun vernis bleek. De voosheid en de vermolmdheid van het R.K. religieuse leven heeft hij vroeg doorzien.

GENèVE.

Aan de oever van de snelstromende Rhone overleed in de Meimaand van het jaar 1564 de grote gereformeerde Hervormer, na een zeer werkzaam leven. Hij liet de stad, waar hij het meest gewerkt had, wel enigszins anders achter dan toen hij ze aantrof, toen de felle Farel hem bezwoer met donderende stem zich te geven voor de Reformatie van deze belangrijke nederzetting.

Israël is onhandig, als een onhandige koe, zo typeert Hosea, de profeet, zijn volk in zijn dagen. Jeremia spreekt van een ongewend kalf. Met het volk van Geneve was het navenant. Het was een woest levende gemeenschap en wanneer ongewenste personen al te lastig waren, gold dra de leus: naar de Rhone ! Wie eenmaal in de razend snelle stroom terecht kwam, had weinig kans gered te worden. Calvijn heeft er een zware strijd gevoerd. Niet voor niets kwam eenmaal het bannissement.

Ongetwijfeld hebben de talloze immigranten vanuit Frankrijk en andere gebieden, aangetrokken door de persoon en leer van Calvijn en in de verwachting een veilige toevlucht te vinden binnen de muren van Geneve, meegewerkt om de heersende opinies en levenswijs te veranderen, maar het staat wel vast, dat door de noeste volharding van de Hervormer een deel van de autochthone bevolking tot andere gedachten en gewoonten gedrongen werd. Calvijn heeft na onverdroten worsteling het woeste Geneve getemd. Men sprak in de latere jaren van Calvijns werkzaamheid van het heilige Geneve.

Dit feit heeft de aandacht getrokken. Niet ieder is even geestdriftig over deze verandering van zedelijk leven binnen Geneve's wallen. Werd en wordt niet beweerd, dat Calvijn — erger dan de Roomsen — van heel de stad een klooster wilde maken. Sprak men niet van politiestaat en spionnagesysteem. Een soort geestelijke terreur. Historisch onderzoek toont overvloedig aan dat Calvijn heus niet de tyran was, waarvoor menigeen hem versleet.

Het eerste geschrift van Calvijn, nog voor zijn reformatorische werkzaamheden, was gewijd aan Seneca. Men heeft gedacht dat dit voor altijd een Stoïcijns stempel gedrukt heeft op de aspiraties van de Hervormer. In een recent werk over Engelands geschiedenis, kom ik uitdrukkingen tegen als : duister asceet met zijn strengheid van zeden, die de idee van de vreugdevolle Vader verving door die van een harde Rechter, zodra Calvijn binnen de gezichtskring komt. Voltaire, de welbekende Franse auteur, is ook niet erg waarderend, wanneer hij aan Geneve een gedicht wijdt. Hij zingt van het rijke, achterbakse Geneve, waar men rekent en cijfert en nimmer lacht, waar alleen de logarithmen bloeien en waar men het bal haat en evenzo de comedie. Alleen voor louter genoegen zingt men psalmen van de beste David, in de overtuiging dat God behagen schept in slechte verzen. Dominees, van een doods en hardvochtig soort, hebben in alle voorhoofden de droefenis gegraveerd. In dezelfde toonaard zingt onze Nederlander Hessels :

„Gij waart, o Huis „een blok van angst, doorruist van orgelkla „het licht, dat u doorscheen was hemelblank „maar in uw hoeken hurkte steeds de vrees.

„Gij waart gelegen in een droomstil dal „tussen de hoge bergen van Gods toorn „uw muren grensden aan des hemels koren „en aan de hel".

Zo oordeelt Hessels over het Calvinisme. Overigens kan hij aan het Calvinisme slechts verwijten, wat Christus voor alle eeuwen de gemeente toeschrijft. Want we lezen, dat de poorten der hel de gemeente niet zullen overweldigen en dat ze in haar ambten beschikt over de sleutelen van het hemelrijk. (Matth. 18). De gemeente tussen hel en hemel!

Al met al merken we wel, dat de lof voor de Calvinistische levenswijs niet unaniem is. Niet ieder zou bij voorkeur in Geneve willen wonen. In het heilig Geneve, het levenswerk van de Hervormer, de stad van Calvijns nadere Reformatie.

NOYON EN GENèVE.

In de leerzame vergelijking van de heiligheid van beide plaatsen zien we ongetwijfeld de bedoeling van Calvijns levensstijl, zoals hij die begeerde. Uitgeleid uit het zo geheel anders heilige Noyon, heeft hij de gemeente uit het diensthuis uitgeleid en gevoerd in een heilig klimaat, geheel geregeld door het Woord. Het is een sobere heiligheid van hoog geestelijk gehalte. Van heilige stad naar heilige stad, zo zouden we Calvijns levensgang kunnen tekenen. Zo zouden we ook een suggestieve uit­eenzetting kunnen weergeven van wat de grote Reformator betekende voor de hervorming van leven en zeden.

Ja, hoger mikt Calvijn dan slechts een heilige samenleving door te voeren. Als heerlijke doelstelling zweeft hem voor ogen, dat wij — om hem zelf het woord te geven — om onder het volk des Heeren gerekend te worden, de Heilige stad Jeruzalem bewonen moeten, die, zoals Hij ze Zichzelf heeft geheiligd, door de onheiligheid der inwoners niet mag ontheiligd worden. Van dat Jeruzalem mocht en moest Geneve een afbeelding, onderpand en zeer voorlopige vervulling zijn. Vraagt ge naar Calvijns levensstijl, dan zeg ik : ga naar Geneve.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen