MASSA-MENS

Prof. Dr J. Severijn

Wat bedoelt men met de uitdrukking massa, massa-mens ?

Het begrip „massa" is op zich zelf eenvoudig. Massa is een veelheid van dingen. Let wèl, van „dingen". Want als het goed is, kan'men van een massa mensen niet wel spreken. Daarom is er iets abnormaals in, dat men tegenwoordig van een massa-mens spreekt.

Waarom dat abnormaal is ?

Omdat mensen personen zijn, onderling verscheiden. En omdat die verscheidenheid juist uitkomt in de persoonlijkheid. Geen twee persoonlijkheden zijn gelijk.

Indien dus de persoonlijkheid spreekt, d. w. z. zich doet gelden in de saamleving, kan men niet van massa gewagen. De persoonlijkheid staat in de weg aan datgene, wat de massa kenmerkt. Immers een massa is een hoeveelheid dingen, die niet door individuele kwaliteit van betekenis zijn, maar door de veelheid. Massa is een getal van op zichzelf onbetekenende dingen die door het getal eerst betekenis verkrijgen.

Wij gevoelen wel, dat zulks op de mens toegepast, hem niet tot ere kan strekken en tekort doet aan het menszijn.

Dat wil toch zeggen, dat men in de saamleving een verschijnsel waarneemt van een veelheid van meiisen, die niet door of niet meer door persoonlijke kwaliteiten zich onderscheiden, maar eerst gelden door hun getal.

Hoe dat moet worden verstaan ?

Welaan, denk u eens in in de maatschappij van onze grootouders en overgrootouders. Hoe kwam het persoonlijke en individuele uit in staat en ambt, in ambacht en bedrijf, in kleding en woning, ja, schier in het ganse leven !

Op het platteland vindt men daaraan nog meer herinnering dan in de steden. De dominé, de burgemeester, de veldwachter, de wagenmaker, de smid, de timmerman, een ieder in zijn staat en werk, neemt een persoonlijke en dikwijls typische plaats in in het dorpsleven.

En in de ouderwetse steden was het waarlijk niet zoveel anders.

Dat gaf kleur en variatie aan het leven.

In de grond der zaak heeft de mens daaraan behoefte en gevoelt hij zich in zulk een saamleving óp zijn plaats in het verband van het geheel.

Hoezeer die behoefte zich laat kennen, kan men opmerken, als men er op let, hoe de hele stad uitloopt naar de historische optocht met zijn verscheidenheid van klederdracht, van vorsten, edelen, kooplieden, gilden en ambachten, musketiers en piekeniers.

Als een beeld uit vervlogen tijden vormt zoiets wel een grote tegenstelling met onze afgeplatte levensstijl van het confectie-pak.

Inderdaad is dit slechts een uitwendig verschijnsel van een veel dieper ingrijpende verarming van het moderne leven, dat geen ruimte laat voor ontplooiing der persoonlijkheid en velen opneemt in een proces van massa-vorming. Het woord is eigenlijk niet goed. Massa-making is óok al geen Hollands, maar drukt dan toch de bedoeling uit : tot massa-mens maken.

Ik hoor iemand zeggen, dat er altijd eni in iedere saamleving min of meer mensen zijn geweest, die — laat mij zeggen — schuil gingen in de menigte. Dat is wel zo, maar dit raakt toch het vraagstuk slechts op grote afstand.

Wel kan iemand beweren, dat de geschiedenis ook in het verleden voorbeelden doet opmerken van massale verschijnselen, van een massaal optreden, waarbij de te hoop gedreven menigte soms als een razend beest tekeer ging en de maatschappelijke orde omkeerde. Dat is ook zo. De geschiedenis van hongersnoden en revoluties geeft er voorbeelden van, dat een massageest in de menigte vaart en met haar zijn wezen drijft.

Gewoonlijk is dat echter een tijdelijk verschijnsel, een stormvloed welke door een losgebroken orkaan wordt opgejaagd, tot diep in het land, dijken breekt, huizen vernielt, soms landen verzwelgt, maar toch weer terug ebt;

Dit verschijnsel echter wordt niet bedoeld met het proces van het tot massamens worden in de moderne tijd.

Neen, dit proces behoort tot de onrustbarende kenmerken van onze tijd en houdt verband met de in de twee vorige artikelen genoemde verschijnselen. In de moderne organisatie van het maatschappelijk en staatkundig leven en ook van het bedrijf en de handel, gaat hoe langerzomeer de geheel eigenaardige betekenis en plaats der persoonlijkheid verloren.

Het is zeer wel mogelijk, dat de snelle aanwas der bevolking in de laatste anderhalve eeuw een van de voornaamste factoren is, waardoor de rationalisering en technisering werden in de hand gewerkt. Hoe dit verband precies ligt, schijnt voor de geleerden, die zich met deze vraagstukken bezig houden, niet gemakkelijk vast te stellen.

De meningen verschillen althans hieromtrent. De een beweert, dat de rationalisering en technisering aanleiding of oorzaak vonden in de snelle toename der bevolking, terwijl de ander dit verband omgekeerd ziet en de toename der bevolking als gevolg ziet van de rationalisering.

Wij achten deze vraag niet van belang ontbloot, maar laten die thans rustig over aan de oeconomen en sociologen. ,

Duidelijk is in ieder geval, dat het zonder de technische hulpmiddelen van de moderne wereld niet mogelijk zou zijn een zo grote menigte van mensen van voedsel, kleding en woning te voorzien.

Duidelijk is óok, dat alleen de arbeid om zovele millioenen van de eerst nodige levensbehoeften te voorzien en het fabriceren van vervoermiddelen om levensmiddelen en materialen te brengen, waar zij nodig zijn, een veelomvattende massa-arbeid vergen moet. Massa-arbeid, omdat er zoveel nodig is van hetzelfde en dat dag aan dag weer opnieuw. Door de machine wordt het mogelijk gemaakt deze massa-arbeid te verzetten en een massa-productie voort te brengen. Bij al het voordeel, dat daarin schuilt, vallen onmiddellijk ook de nadelen op, die trouwens reeds werden genoemd in het voorafgaande. De producten worden z.g. serie-producten : één vorm, één model, éen prijs. Dat is waarlijk het ergste niet, allerminst wat betreft de gewone verbruiksartikelen, gereedschappen, etc. Wèl mag het een verlies heten, dat het handwerk en de handwerkerskunst verdwijnen.

Doch wat wèl erg is, dat het leven der menselijke persoonlijkheid in de engte wordt gedreven en buiten de machinale orde valt. Dat treft de in de machine van de moderne saamleving opgenomen mens. Niet alleen de arbeider aan het handel, of de man op het fabriekskantoor, maar ieder mens in de moderne saamleving wordt bedreigd — en niet alleen bedreigd — in dat proces op te gaan en in meerdere of mindere mate massa-mens te worden.

En daarom is het zulk een groot voorrecht, een bijzondere gave Gods, als wij in het licht des Evangelies mogen wandelen door het geloof. Indien toch een mens tot kennis van zichzelf is gekomen in het aangezicht Gods en de afstand ontdekte tussen een zondaar en die hoogste Majesteit, tussen de eis van zijn leven en zijn ongerechtigheid, welke hemi veroordeelt voor God, indien hij wordt bepaald bij zijn verantwoordelijkheid en schuld, wordt het zo zeer persoonlijk. In deze geestelijke levenservaring, in de strijd van de zondaar met de levende God, wordt de persoonlijkheid eerst recht ontdekt, ja, zij ont-, waakt eerst in haar diepste werkelijkheid.

Persoonlijkheid is een kenmerk van waarachtige Godsvrucht. Zij sterkt zich aan de genade Gods in Christus en in de kracht van Zijn opstanding wordt zij gesierd met de schoonste vruchten des geloofs en bewaard te midden van de gevaren dezer eeuw.

Vreze Gods is de enige bewarende kracht en weerstand tegen de vervlak­ king van onze tijd.

S.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen