De positie van de Vrijzinnige Hervormden in de Ned. Hervormde Kerk

Over dit onderwerp en onder de 2e titel gewerd ons van de zijde van het Hoofdbestuur der Vereniging van Vrijzinnige Hervormden in Nederland een merkwaardige en leerzame brochure. Dit boekske van 42 blz. bevat de lezing door de Amsterdamse ds. H. J. Kater uitgesproken ter algemene vergadering van 1954 ; vervolgens de 'beginselverklaring dezer Vereniging ; de door het H. B. in 1952 opgestelde richtlijnen voor het kerkelijk gesprek en tenslotte de artikelen, destijds verschenen van de hand van de inmiddels overleden ds. Bakker over de totstandkoming en de interpretatie van art. X der kerkorde, handelend over het belijden der kerk.

Velen hebben zich indertijd  verwonderd over het feit, dat verscheiden vrijzinnigen bereid waren vóór dit artikel te stemmen ; anderen spraken zelfs van een wonder en in hun enthousiasme hebben zij gemeend, dat wij vele schreden gevorderd waren in de goede rich-, ting : om n.l. te komen tot een Christusbelijdende volkskerk. Deze brochure kan ons de werkelijke gang van zaken nog eens duidelijk voor ogen stellen. Wij overdrijven wel niet met de bewering, dat, moest de stemming over de invoering der kerkorde nog eens overgedaan worden, de uitslag vermoedelijk minder gunstig zou uitvallen voor aanneming. Gedane zaken nemen wel geen keer, doch het kan ook nu groot nut hebben precies te weten, waar we in feite aan toe zijn. Een ervaring rijker betekent vaak : een illusie armer.

Nu willen wij allerminst loochenen, dat ook deze brochure geen bewijs zou leveren van kentering in de vrijzinnigheid. Hoewel uiterste voorzichtigheid hier geboden is. Wanneer ds. Kater het moeilijk vindt te omschrijven , , wat nu precies Vrijzinnig Hervormd is", dan is dat voor ons zeker niet eenvoudig, gelet op de modaliteiten, die hier aanwijsbaar zijn. Doch de Amsterdamse predikant gewaagt van ., enorme verschuivingen" en wijst op , , een enorm verschil tussen het 19de eeuwse modernisme en de tegenwoordige vrijzinnigheid. waaronder ik niet alleen het rèchtsmodernisme versta".

En wel zou het in zijn ogen een ramp betekend hebben, ware de kerk in de vorige eeuw orthodox geworden, , , maar wanneer toen het modernisme over de gehele linie getriumfeerd had, zou de schade niet minder groot zijn geweest. Er zouden vermoedelijk teveel kinderen met het badwater zijn weggespoeld. Of met een ander beeld : we zouden op onze wat al te wilde zwerftochten wellicht gestrand zijn op die heel verre eilanden, waar het heidendom inheems is". Alsof dat in verleden noch heden niet geschied is ! Zijn er geen vormen van religiositeit gepropageerd, die geen christelijke draad meer in hun weefsel vertoonden ? Het Boeddhisme van ds. L. Bahler stond niet alleen ! Past dan geen erkenning van schuld van het oude modernisme, dat bij monde van één zijner eigen mannen (was het niet Busken Huet ? ) getuigde, dat het het kerkelijke Nederland ontkerkelijkt heeft ? Tegenwoordig schijnen wij te moeten geloven, dat ontkerstening en ontkerkelijking niet zonder medewerking der vrijzinnigheid kan worden tegengegaan.

Hoe dit ook zij men wil als christen, zij het dan van vrijzinnige signatuur in de Ned. Herv. Kerk zijn plaats innemen en deze kerk als Kerk van Jezus Christus waarderen. Het stemt tot nadenken, wanneer de Beginselverklaring gewaagt van deze Kerk als een , , geloofsgemeenschap, die zich in het Evangelie van Jezus Christus geroepen weet en uit de beginselen daarvan begeert te leven", in een voetnoot eerlijkheidshalve genoteerd staat, dat deze formulering als een compromis is goedgekeurd. Uit angst voor scripturale beperkingen, gevoelden sommigen meer voor de woorden : , , zich door God in Jezus Christus geroepen weet", terwijl anderen ruimer wilden omschrijven en de kerk wilden noemen , , orgaan van religieus-Christelijke cultuur". Een Protestantse volkskerk dient waarborgen te bieden , , voor verschillende Christelijke overtuigingen" (we beschikken nu eenmaal niet over een onfeilbaar kerk- en schriftgezag en belijden het algemene priesterschap der gelovigen, die. dqor de Geest in alle waarheid worden geleid, zonder dat nochtans een enkeling of een groep de gehele waarheid kan verstaan), doch nadrukkelijk staat er toch : Chnstelijke overtuigingen. Enigszins tot onze verrassing lezen we. hier verder : IV. De verscheidenheid van belijden vindt haar grenzen in kerkelijk opzicht en tucht ter zake van afwijking van de grondslag en het karakter der Ned. Herv. Kerk, zoals die in vorenstaande artikelen zijn omschreven". Door de tucht zij hoogstens judiciëel, zeker niet justitieel : geen uitbanning : , , Daar voor een Protestantse Kerk de vrijheid van geweten een zo kostbaar goed is, dat daaraan binnen hare muren geen geweld mag worden gedaan, dient de beslissing omtrent het blijven in ambt en kerkelijke gemeenschap in laatste instantie te worden overgelaten aan het persoonlijk geweten van hem, te wiens aanzien de Kerk door middel harer daartoe geroepen organen een uitspraak heeft gedaan". Hier wordt o.i. wel wat al te veel aan het geweten overgelaten en te weinig gerekend met de zondige neiging van het hart om zichzelf te handhaven. Populair gezegd: om zelfs een judiciële uitspraak eenvoudig , , aan z'n laars te lappen". Gelet op de grote veranderingen in de Ned. Herv. Kerk (in steeds meer gemeenten wordt den vrijzinnigen een plaats ingeruimd) wordt ds. Kater , , ook steeds minder bevreesd voor de periode na 1961. Het jaar waarin naar de mening van anderen de grote klopjacht op alles wat vrijzinnig is zal worden ingezet". Want merkwaardiger dan de verschuivingen in het vrijzinnige kamp is de verschuiving bij de orthodoxie. Wanneer hem gevraagd wordt: , , Waarom noemen de tegenwoordige vrijzinnigen zich eigenlijk nog vrijzinnig ? " dan is er (aldus nog steeds ds. Kater) evenveel, zo niet meer aanleiding om te vragen : , , Waarom noemen de orthodoxen van vandaag zich nog orthodox ? " O zo ! Dat hebben we in sommige gevallen ook wel eens gedacht. Kater meent deze vraag maar eens nadrukkelijk te moeten stellen. , , Anders werken wij misschien zelf mee aan het fabeltje, dat wij bezig zouden zijn ons te bekeren tot de orthodoxie. En dat is niet waar". Dergelijke heldere taal waarderen wij. Nu weten we, wat we aan elkander hebben. , , Er is bij beiden het een en ander gebeurd en gewijzigd, en bij de orthodoxie zelfs zoveel, dat we langzamerhand het geïmporteerde woord fundamentalisme gaan gebruiken om aan te geven wat voor de moderne vaderen nog orthodoxie zonder meer heette". Fundamentalisten zullen, als we het goed begrijpen, dan nu genaamd worden zij, die aan Schrift en belijdenis willen vasthouden ; de , , ouderwetse orthodoxen", die geen nieuwe (middenorthodoxe) koers willen varen. Wie hunner nog zou menen zich te kunnen' beroepen op.art. X der Kerkorde, wordt door ds. Bakker wel uit de droom geholpen. Deze wilde van geen , , preciese" doch alleen van een , , rekkelijke" verklaring weten. Ondanks alle aandoenlijke woorden ter synode destijds gesproken, zijn we goed bezien weinig verder gekomen dan het befaamde art. 11 uit het oude Algemene Reglement, dat nog gewag maakte van de handhaving der leer !

Toen in 1904 de Vereniging van Vrijzinnige Hervormden werd opgericht, , , dreigde er een orthodoxie te gaan , overwinnen, die niets geleerd en niets begrepen had. Maar dat is iets, wat je van de orthodoxie die op dit ogenblik steeds meer de sleutelpositie gaat innemen, toch werkelijk niet zeggen kunt. Er worden telkens uitspraken gedaan door orthodoxe voormannen, die het op een vergadering van moderne theologen heel goed zouden doen". Moge deze lof waar nodig ogen openen !

Toch voert ds. Kater het pleit voor de , , eigen verbanden", de eigen specifiek vrijzinnige organisatie. Zulks met beroep op Karl Barth en het pleidooi van prof. dr. W. Hoekendijk voor de parochiale gemeente. Ook in het vrijzinnig kamp is men niet enthousiast over de kerkordelijke geografische wijkgemeente, door Hoekendijk een kerkelijke illusie genoemd. Ds. Kater is overigens warm voorstander van de wijkgemeente als zodanig : als algemene richtlijn, niet als wet van Meden en Perzen. Letterlijk lezen we dan : „De kerk houde daarnaast de mogelijkheid open voor andere, meer geestelijke (sic !) verbanden. Zij zie. deze niet als inbreuk op de eenheid. Wanneer zij dit wel deed, zou ze zich immers moedwillig armer maken dan noodzakelijk is". De R.K. kerk kent naast de parochies ook het functionneren der orden.

De paraparochiale gemeente van gelijkgezinden mag niet tot secte worden ; zij dient , .open te staan". Daar waar in grote en midden-grote gemeente speciale (vrijzinnige) predikanten beroepen zijn voor de geestelijke verzorging der vrijzinnige leden, is deze vorm reeds in feite aanwezig. Kater zegt niet te kunnen dulden, dat zijn geestverwanten „geruisloos worden uitgerangeerd". Nu, deze vrees is ongegrond ; wij menen, dat zij allerwege meer dan voldoende erkenning gevonden hebben !

Wat hij zijn vrijzinnigen zegt: „Maar bij alle verontrusting die terecht is, mogen wij niet vergeten, dat er ook gevallen bekend zijn, dat belangrijke posten door anderen bezet zijn, omdat de eerder gevraagde vrijzinnige candidaten bedankten", geldt helaas ook voor de gereformeerden (de , , fundamentalisten"), ook al hebben wij de Indruk, dat zij minder , , gevraagd" zijn.

Er staat op deze zelfde bladzijde (21) nog een woord, dat wij zonder meer voor de gereformeerden in de Herv. Kerk kunnen overnemen: , , Als wij geloven in onze beginselen en in hun betekenis voor de hele kerk, dan mogen wij ons daarmee niet opsluiten in eigen kring, dan rrioeten wij het aandurven om daarmee midden in de kerk te gaan staan. En waar men ons deze kans nog niet geeft (helaas is dat nog op vele plaatsen het geval !), daar zullen wij moeten blijven aankloppen, net zolang totdat men ons open heeft gedaan. Wij zullen ons nooit aan het gesprek mogen onttrekken".

Ds. Kater besluit zijn lezing met de wens, dat de Ned. Herv. Kerk moge zijn , , de Kerk van Jezus Christus, die eeuwig en altijd dezelfde is, maar die ook eeuwig en altijd alle dingen nieuw maakt!" Wanneer dit echter zou betekenen, dat het vasthouden aan wat de Heilige Geest in vroeger tijden leerde is, dan kunnen wij hem niet volgen. En wanneer wij in éen van de laatste nummers van het vrijzinnnige blad „Kerk en Wereld" lezen, dat de vrijzinnigen in de Herv. Kerk hun standpunt ten aanzien van art. X zelf moeten bepalen, dan ontkennen wij dit: dit heeft de Kerk te doen bij het licht der Heilige Schrift en met de belijdenis der vaderen in de hand, zolang niet aangetoond is, dat deze niet is conform den Woorde Gods.

Er moge veel veranderd zijn, verbeterd is er vooralsnog bitter weinig.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen