Modern Levensgevoel

V. Cultuurpessimisme.

In het algemeen is men het er wel over eens, dat er een merkwaardig verschil valt te bespeuren tussen het levensgevoel van deze tijd en dat van de vorige eeuw. De 19e eeuw kenmerkte zich door een optimistische kijk op de wereld en de mens. De ouderen onder ons weten daarvan te getuigen. De rede werd het hoogste en het kostbaarste op de aarde geacht. Men zag haar als de vonk der godheid. Daarom beschouwde men God in zijn wezen als de verhevenste rede en meende men, dat de mens des te meer aan God gelijkvormig zou worden naarmate de zuivere rede onbeperkte heerschappij zou krijgen over zijn wezen. Men stelde daarom alle hoop en verwachting op de onderzoekingen en ontdekkingen van de wetenschap. De mensheid zou steeds meer vooruitgaan en de natuur zou alle geheimen aan de rede uiteindelijk wel prijsgeven. Het menselijk zijn werd bovenal in zijn rationele structuur gezocht, andere zieleaspecten werden veronachtzaamd. De dood scheen vergeten te zijn, evenals de werkelijkheid van de geestesziekten. Zo leefde men in een schone schijn en misleidde zichzelf. Het behoeft geen betoog, dat het Evangelie der verlossing door het bloed des kruisses bij deze cultuuroptimisten weinig bijval vond : de bijbel was maar een pessimistisch boek, waarin de mens in zijn zonde en schuld, in zijn nood en uitredding veel te zwartgallig werd voorgesteld.

In zijn boek , , Leven zonder demon" (Amsterdam 1950) tekent H. A. Lunshof wel op treffende wijze dit negentiende eeuws levensgevoel. In dit boek wordt een levensschets gegeven van de doopsgezinde predikant van Veendam, ds. Antony Winkler Prins, de man, die de eerste uitgave van de encyclopaedie , , Winkler Prins" verzorgde. Deze predikant is wel een typische vertegenwoordiger van het cultuuroptimisme der vorige eeuw geweest. In zijn predikantenloopbaan bemoeide hij zich in het bijzonder met maatschappelijke, wetenschappelijke en litteraire aangelegenheden en koesterde de stoutste verwachtingen van de , , vooruitgang" der mensheid onder de heerschappij van de rede. Bij zijn afscheid van Veendam op 24 September 1882 trekt hij de volgende conclusie van zijn leven : „Neen, ik heb u steeds het onvrucht­bare voorgehouden van kerkelijke leerstellingen en geloofsbegrippen. Deze zijn toch — gelijk ook Paulus in onze tekst verkondigt(!) — een juk van dienstbaarheid. Wie zich daaraan verslaaft, vervalt tot hoogmoed en waanwijsheid, tot onverdraagzaamheid en liefdeloosheid. De grote verlosser vraagt niet van ons, dat wij bepaalde meningen koesteren omtrent bovenzinnelijke aangelegenheden, waarover de kortzichtige mens geen oordeel kan uitspreken. Hij verlangt slechts, dat wij alle vooroordelen zullen afleggen, dat wij komen zullen tot de vrijheid der kinderen Gods door matig, rechtvaardig en Godzalig te leven, door God lief te hebben bovenal en onze naaste als ons zelven, door gestaag toe te nemen in volkomenheid Zo zouden wij het kwade overwinnen door het goede, onwrikbaar vaststaan in de vrijheid door belijdenis des geloofs en verre blijven van het juk der dienstbaarheid ....."

Bij dit specimen van moderne prediking verwondert men zich over de grenzenloze oppervlakkigheid, waarmee de vrijheid van de kinderen Gods wordt vereenzelvigd met de vrijheid van de menselijke geest. Hoe arm moet deze prediking der „vooruitgang" niet zijn geweest en hoe weinig beantwoordend aan de geestelijke nood van de mens in zijn zonde en schuld. Het behoeft ons dan ook allerminst te verwonderen, dat, waar deze prediking van Hervormde kansels werd gebracht, de gelovigen de officiële kerkdiensten gingen mijden om elkaar in het conventikel te ontmoeten. Nog steeds zucht onze kerk in verschillende streken van het land onder de schade, die de moderne prediking aan het kerkelijk leven heeft toegebracht.

Maar de geschiedenis zelf heeft aan al de ijdele verwachtingen van de , , verlichte" mens der vorige eeuw de bodem ingeslagen. Thans bezien wij die eeuw der zekerheden met diep wantrouwen, omdat wij gezien hebben waartoe haar gedachten leidden. Op de laatste bladzijden van het boek deelt Lunshof mee, hoe in de ellende van de slagvelden, in de loopgraven van Verdun, in de crisis in Amerika, in de werkeloosheid, in de modder en de misère der verwoeste steden voor ons de negentiende eeuw is gestorven. Het was altegaar niet waar. Haar zekerheid was leugen. Haar voorspelling bedrog. Haar groei van het zedelijk bewustzijn kweekte tyrannen en moordenaars. Haar goede mens werd de anderen tot een wolf. De demonen huilden over de wereld en zij waren ontketend in een eeuw, waarin de theologie en de staatkunde niet langer op God en op de kerk, maar op de mens en op de broederschap waren gebouwd. De mens heeft zichzelf ten troon verheven. Zijn subjectivisme heeft de overgeleverde instellingen afgebroken en nu staat hij met lege handen.

Twee wereldoorlogen zijn over de wereld gegaan. Afgrondelijke diepten van het mens-zijn zijn aan de dag getreden. Waar is de goede mens der broederschap gebleven? Concentratiekampen en gaskamers dagen thans de optimistische cultuurfilosoof uit en ze roepen hem toe : Mens, wie zijt gij ?

De zinvraag kwam op en maakte aan alle zelfverzekerdheid een einde : Wat is de zin van het leven? Wat is de zinvan de dood? Wat is de zin van de wereld?

De situatie van de iqnens werd grenssituatie, men kwam voor afgronden te staan, voor problemen, die verstandelijk niet oplosbaar bleken. Er schenen geheimzinnige achtergronden van het menselijk leven en zijn te bestaan, die wetenschappelijk niet te onderzoeken zijn. Men erkende het bestaan van een , , geheimnis", dat door een lichtvaardig wetenschappelijk onderzoek eeuwen lang was genegeerd. En de mensonderzoeker Alexis Carell moest erkennen, na dertigjarig wetenschappelijk onderzoek van de mens, dat er diepten in de mens zijn, die door de wetenschap niet zijn te peilen. Het boek, dat hij aan het eind van zijn leven schreef, heette dan ook , , De onbekende mens".

Steeds meer kreeg men door, dat de mens maar niet een rationeel wezen was, zonder meer, men zag hem als , , geworpen" in deze wereld met het uitzicht op een donkere nacht. Men beschouwde het leven niet meer in harmonische samenhang met de totaliteit van de wereld. De menselijke situatie is grenssituatie geworden, waarin hij voor de keuze geplaatst wordt en beslissingen moet nemen, waarin hij bedreigd wordt en angst heeft, waarin hij strijdt en lijdt en soms vertwijfelt.

En zo is er een nieuw levensgevoel bij de huidige mens ontstaan, minder zelfverzekerd, meer problematisch. Tegenover een lichtvaardig optimisme der vorige eeuw heeft nu een droef pessimisme zijn intrede gedaan. Nu schermt men met de woorden , , zinloosheid" en , , echec". En het is vooral het existentialisme, dat zich van vele mensen, vooral van jongeren, heeft meester gemaakt. Deze denkrichting en levensstijl vertoont een uitgesproken anti-intellectualistisch en anti-burgelijk karakter. Dit verzet tegen de z.g.n. burgelijkheid uit zich in een afkeer tegen het z.g.n. veiligheidsgevoel. De rede heeft zijn beheersende positie voor velen verloren, waardoor de mens weer als ethisch wezen in zijn keuze en be­ slissing, in zijn vrijheid en angst op de voorgrond treedt. Hier en daar zijn symptomen van religieuze herleving te ontdekken. Over deze anti-intellectualistische, anti-burgelijke, ethische en religieuse motieven willen wij in vol­gende artikelen handelen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen