HEDENDAAGSE LITURGIE (4)

L. G. BRUIJN, Em. pred.

Gaan we eens na: waar komt toch eigenlijk die voorgewende nieuwe liturgiebehoefte en - noodzaak vandaan? Uit welke hoek waait hier de wind? Om een oude term te gebruiken: alleen uit de hoek der ethischen, om van de vrijzinnigen maar te zwijgen. En dan nog uit een uitgezochte kring. Vandaag presenteert die zich hier in Den Haag voornamelijk in de Kloosterkerk, bij ds. Kwint, de , , elite". Ja, dat standsverschil (misschien wel verstandsverschil, 't zijn immers de meer ontwikkelden) moet zich in onze Herv. Kerk ook nog „geestelijk" kenbaar maken. Dan is daar nog (meer voor de , , gemengde hoop") de Maranathakerk van ds. W. Aalders (van vaderswege afkomstig uit het , , Hersteld Verband"), met haar oud-christelijke schilden en symbolen, kruistekens en knielbanken, natuurlijk ook de Avondmaalstafel met kaarsen en een kruis, de preekstoel geheel in de hoek. (Wij komen op deze dingen nog nader terug).

Vóór 50 jaren bleek van dit alles weinig of niets. Ds. Zeydner verhaalt, dat in Gerretsen's dagen ds. Creutzberg te IJmuiden (later voorganger van de nu verwoeste Duinoordkerk in Den Haag) gangmaker was in het doen bouwen van een liturgisch centrum in de kerk. Maar Gerretsen en hij bereikten dan toch maar een klein gehoor, dat nog slonk, toen eerstgenoemde en dr. J. A. Cramer in 1907 zich opwierpen tot verdedigers van de Schriftcritiek en wel ook op de kansel. Het gewone, vaak onkundige kerkvolk, voelde intuïtief, dat hier het signaal op „onveilig" stond. Want Gods waarheid heeft toch altijd de gewetens der mensen mee, hoe ze ook afgedwaald mogen zijn. (Ik merkte dat dikwijls bij vacaturebeurten in z.g. ethische gemeenten.) Het treedt dan telkens, vaak onbewust, weer aan de dag, dat we van huis uit zijn een , , Gereformeerd volk".

In 1902 kwam hier de 31-jarige dr. E. J. W. Posthumus Meyjes, een begenadigd en talentvol prediker als maar weinigen. Hij vertegenwoordigde de oud-confessionele richting 1), met een prediking van zonde en genade, naar Schrift en Belijdenis, zoals die nog niet was gehoord. De liturgie, die de ethischen meenden zo dringend nodig te hébben, was bij hem contrabande. Maar als hij optrad, 't zij 's morgens of 's avonds, waren de kerken zo afgeladen vol, dat wij jongeren, met tien, soms honderdtallen, er genoegen mee namen gedurende heel de dienst een staanplaats te hebben. En na 37-jarige ambtsvervulling, toen emeritaat intrad, was het gehoor niet verlopen.

Loffelijker gedachtenis, naar de zegen en de vrucht, die in dat tijdperk de verkondiging van Gods waarheid, Gods genade heeft gelieven te bereiden, tot in de onderste lagen des volks.  Ik moge deze persoonlijke herinnering even tussenvoegen, om in het licht te stellen, hoezeer bij een prediking van vrije-genade-om-niet de ziel van het (kerk)volk heeft gereageerd, tegenover die met remonstrantse inslag (God wat en de mensen wat), en waarbij men het , , tekort" meende te kunnen goedmaken en aanvullen met liturgie-bedrijf.

En zo is vandaag de stand van zaken nog. Maar van liturgische zijde werd geargumenteerd: de gemeente moet meer actief aan de eredienst deelnemen, de preek is niet alles. Prof. Van der Leeuw sprak ergens zelfs van de tyrannie van de preekstoel. Meer lof en dank en wijding moest er zijn bij de „verloste gemeente"; een uitdrukking, die al wijst op een standpunt van z.g. algemene verzoening. Verder: , , De lijnen van een bepaalde liturgie worden doorgetrokken tot in het hart van de dienst, tot Woord en Sacramenten. Er is in vele gevallen een verabsolutering van de liturgie, waarbij de prediking en de bediening der Sacramenten worden ingesloten in een cultisch systeem van eigen heiligheid en macht, totdat ze van daaruit moeten worden verstaan , en in- hun uitoefening worden bepaald 2)

Aldus is men er zelfs toe gekomen heel de eredienst de naam van liturgie te geven die dan een mystisch (verborgen, eig. geheimzinnig) karakter zou dragen, met een beweerde graad van .goddelijkheid van elk der onderdelen. In kort: Woord en Sacrament moeten zich naar de constructie van het geheel voegen.

Gaandeweg werd een nieuwe theologie voorbereid, in liturgische proefnemingen en in Liturgische Handboekjes .(1923-25), het Handboek voor de Eredienst (1934), alles uitmondend in „Liturgiek", 2e dr. 1946, en „Sacramentstheologie", , 1949, belde van prof. Van der Leeuw, die helaas te vroeg (1950) ontslapen is om zijn tegenstanders nog van antwoord te kunnen dienen.

Eerst kwamen daar de jeugddiensten, waarvan Zeydner zegt 3): „die de orde van dienst overnamen en met jeugdig élan de kerk indroegen". Hier was iets in van revolutie. Want in diverse openbaringen dezer diensten bleek eigenlijk, dat men de orde van dienst bezig was af te .schaffen. Kerkkoren, zangeressen, violisten veranderden de kerk in een zaal. Over het vóór en tegen van jeugd­ iensten werd in de eerste tijd veel geschreven, o.a. in de „Waarheidsvriend" door wijlen ds. Remme en ds. Van Dorp.

Maar langzamerhand bleek wel, dat men vanuit Geref. beginsel deze weg niet uit mocht. Het Iiturgsme heeft zich er dan ook meester van gemaakt, en men kweekt een houding onder de jeugd, waardoor zij vervreemdt van de gewone kerkdienst, als dienst des Woords : onder meer, afgezien van een niet verantwoorde scheiding  van ouders en kinderen.

Eredienst is liturgie, zegt Van der Leeuw; de preek zou zijn een soort opwaken van de Incarnatie (de vleeswording des Woords). Want de Incarnatie wordt gezegd zich voort te zetten in de cultus van de eredienst. Incarnatie heet dan het eigenlijke verkeer tussen God en mens. Verder wordt geponeerd: de eredienst is sacramenteel van aard. Hoe men aan deze dingen {eig. ketterijen) komt? Zeker niet uit de Heilige Schrift en ook niet uit de Belijidenis; neen, dit is leengoed uit de Griekse-kerk-liturgie en vooral uit die van de Anglicaanse, het Common Prayer Book.

1) Wel verschilend van vele nieuw confessionelen van thans

2) Noordmans, a.w., blz. 28.

3) A.W., blz. 35.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen