De kerkdienst in vroegere tijden

In de Heidelbergse Catechismus is „Kerkedienst" een ander woord voor „Predikambt", een aanwijzing, dat in de Gereformeerde eredienst de prediking van het Woord Gods hoofdzaak is.

Dat kwam ook uit in de kerkdiensten in de eerste eeuwen na de Hervorming.

De dienst had de volgende indeling:

Onder het binnenkomen van de gemeente las een voorlezer hoofdstukken uit de bijbel; op het tijdstip dat de dienst begon, zong men enkele psalmen tot de predikant verscheen.

Na votum en zegengroet hield de dominee een „voorafspraak", die tevens een inleiding was tot het gebed, het lange voorgebed. Dan zong de gemeente de „Bedezang vóór de predikatie", want achter de 150 psalmen had men in het kerkboek de „Enige Gezangen" die wij nog kennen.

Na de preek het dankgebed en soms nog een psalmvers, dan de zegen.

De collecte werd aan de uitgang gehouden.

De preek schijnt in de eerste tijd na de Hervorming nogal eens fel en overdreven scherp te zijn geweest. Maar ook kwam bij sommigen het gevaar van spitsvondigheid gevaarlijk openbaar.

Tenminste, het Convent van Wezel, 1568, vermnaande „dat men zal vermijden alle hatelijke en stinkende hoogdravendheid, waarin velen zeer dikwijls vervallen, die zichzelf behagen in vele onnutte speculaties, die buiten de bedoeling van de tekst afdwalen; die met velerhande spitvinnige allegorieën spelen; die met opzet trachten duister te zijn in woorden en spreuken, enz.".

In de 17e eeuw was dit nog erger geworden, waardoor men zelf van kanselontluistering moet spreken.

Rond 1700 stond er in Rotterdam een dominee Eversdijk, van wie we lezen:

„Door alle steden van Nederland was zijn naam beroemd, en geen godvruchtige kwam, zegt men, te Rotterdam, of zocht hem te spreken en te horen".

Maar de goeie man vlocht onmogelijk veel vreemde woorden en Latijnse citaten in zijn preek.

Wat zegt u van dit preekfragment: „De liefde van een vriend tot zijn vriend, is als tot hem zelven". Deut. 13 : 6, lezen wij, dat hij is „als onze ziele". Een vriend wordt daarom uitgedrukt als een alter ego, een ander ik. Lyricus, voor zijnen vriend biddende, was het: „Serves, animae dimidium meae, behoud de helft mijner ziele; trouwens het spreekwoord is: amicorum una est anima in duobus corporibus; vrienden hebben ene ziel in twee lichamen. Laertius verhaalt, dat Xenocrates Plato met zo grote liefde beminde, dat wanneer Dionysius eens tot Plato zeide: caput tibi quisquam toilet, iemand zal uw hoofd wegnemen, hij daarbij staande op het zijne wees, met bijvoeging: nullus id prius, quam istud abscindet, niemand zal dat eer dan dit afsnijden. Ziet zulk een vriend is de Messias."

Hier was de waarschuwing van het Convent van Wezel wel volkomen verstild. Natuurlijk was iets dergelijks uitzondering en de meeste prekers zullen ook wel de positieve aanwijzingen van Wezel hebben gevolgd. Het is ook voor ons wel dienstig te lezen, wat in 1568 dan wel van de preek werd verwacht: „Men zal alles richten tot deze twee voornaamste hoofdstukken des Evangelies namelijk het geloof en de bekering; en daarin zullen de predikers als hun enig doel beogen en inscherpen de ware afsterving en levendmaking des mensen: zij zullen moeite doen om in te dringen met hun predikaties, zoveel doenlijk is, in al de bedekte voorhangselen en schuilhoeken van de zielen der toehoorders, en bestraffen alle valse meningen en boze zeden; en niet alleen blijven staan op grove schelmstukken en klaarblijkelijke zonden, maar ook uitschudden de verborgen geveinstheid des harten en daaruit voor de dag brengen en zo goed mogehjk uitroeien het zaaisel en de modderpoel van allerhande goddeloosheid, hoovaardigheid en ondankbaarheid, die zelfs in de allerbesten nog zijn voedsel en beweging heeft".

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen