Het Réveil

Inleiding .

Aan de wieg van de Nederlandse Réveil-beweging heeft mr. W. Bilderdijk gestaan. In twee verschillende eeuwen heeft hij geleefd en hij heeft aan beide eeuwen toebehoord. Dit wil zeggen, dat hij volop betrokken geweest is bij de ingrijpende gebeurtenissen die het aanzien van Europa grondig hebben gewijzigd.

En binnen Europa heeft hij de situatie in ons land, onder invloed van de gebeurtenissen in Frankrijk zich grondig zien wijzigen.

De revolutiejaren in Frankrijk, gevolgd door het Keizerschap van Napoleon I hebben de Nederlanders aan den lijve en geestelijk moeten verwerken.

Daarom werd er een streep gezet onder het stadhouderschap van de Oranjes.

Stadhouder Willem V ging met zijn gezin in ballingschap naar Engeland. Het karakter van onze staatsinstellingen werd gewijzigd door het principe de volkssouvereiniteit. Kende men aanvankelijk nog een aan Frankrijk aangepast Nederlands bewind, al spoedig kreeg onder het toeziende oog van zijn broer de Keizer, Koning Lodewijk Napoleon de leiding over de Nederlandse gewesten.

Ook dit regiem was tijdelijk. Napoleon annexeerde ons land en de Franse invloed werd versterkt.

Na de Franse inbreuk op onze vrijheid volgde op de nederlaag van Napoleon het herstel van de Oranjes, niet meer als stadhouders, maar bekleed met het Koningschap. Willem I had een zeer persoonlijke opvatting van het koningschap, hoewel hij een constitutioneel vorst was.

Onder deze Koning heeft Bilderdijk belangrijke levensjaren meegemaakt met betrekking tot zijn geestelijke evolutie. Tengevolge hiervan werd hij de voorloper van de Nederlandse Réveilbeweging. Bilderdijk en het Nederlandse Réveil horen vanaf het eerste begin bij elkaar.

Bilderdijk zelf heeft ons een zeer omvangrijke hoeveelheid proza en poëzie nagelaten. Omvangrijke dichtbundels en veel brieven. Toneelstukken en brochures.

Aan de hand van deze nagelaten geschriften kunnen wij Bilderdijk leren kennen.

Daarnaast is er zeer veel over zijn veelzijdige persoon geschreven. Op uitgebreide schaal zijn zijn geschriften geanalyseerd, geprezen of bekritiseerd. Hij heeft zijn verguizers en zijn bewonderaars.

Men kan terecht op veel punten kritiek op hem hebben; evenzo kan men hem bewonderen om zijn niet aflatende strijd tegen de tijdgeest en de vervlakking. Men zat in de ban van de „verlichting".

Bilderdijk viel de mens aan, die meende iets te zijn buiten God en tegenover God. Hij bestreed het materialisme omdat zeer velen het als de grond der dingen zagen.

Aan persoonsverheerlijking komen wij bij Bilderdijk niet toe. 

Hij heeft vele kronkelwegen bewandeld en wij zullen trachten temidden van de wirwar daarvan een begaanbare weg te vinden, waarlangs wij de persoon van Bilderdijk kunnen benaderen.

In Amsterdam, waar Bilderdijks vader medicus was, werd hij geboren. De sfeer in het gezin werd gedrukt door het verzandde huwelijk van zijn ouders. Als jongen bezat hij een grote verstandelijke ontwikkeling en was hij buitengewoon leergierig.

Hij werd echter sterk geremd door een zwak gestel. Tengevolge hiervan bracht hij de dagen door in grote eenzaamheid. Spelen met leeftijdgenoten was voor hem niet weggelegd. De op jonge leeftijd zo belangrijke ouderliefde heeft hij eveneens niet genoten. Naarmate hij ouder werd namen de klachten toe.

Volgens de tegenwoordige maatstaven zou men hem een neurasthenicus kunnen noemen.

Erg moeilijk kon hij zich geven en daarom zocht hij de eenzaamheid ook. Als jongen was hij mensenschuw en bezat hij een grote angst voor de toekomst. Hierin lag de kern voor zijn vaak merkwaardig gedrag in latere jaren.

Zijn rijke fantasie speelde hem daarbij parten. Op latere leeftijd viel hij op door zijn hyper zinnelijk gedrag.

Zijn belangstelling ging vooral uit naar gedichten en het toneel.

De nieuwe psalmberijming van 1773 wekte bij hem een „geheel nieuw gevoel voor Poëzy op".

Via de boekerij van zijn vader verzamelde hij een uitgebreide kennis. Zijn volgens klassiek patroon gestelde gedichten werden in 1776 en 1777 beloond met een gouden erepenning van het Leidse dichtgenootschap.

Van 1780—1782 studeerde hij rechten te Leiden en als meester in de rechten verliet hij de Leidse Academie. In de brieven vóór en tijdens zijn studententijd sprak Bilderdijk nooit over de godsdienst. Zijn instelling werd in deze jaren gekenmerkt door verdraagzaamheid en milddenkendheid. Onder invloed van de werken van Cats had hij belangstelling voor de Bijbel.

Zoals zijn vader was hij Oranjegezind en tegen de aristocratie. Hij begeerde „het stadhouderschap, 't welk het bolwerk der burgerlijke vrijheid tegen de aristocratie behoort te zijn, op het sterkst aan te kleven".

Na zijn studies vestigde hij zich als advokaat te 's-Gravenhage. Hier raakte hij betrokken bij het rumoer in 1787, dat leidde tot de vlucht van de stadhouderlijke familie uit de stad.

Bilderdijks afkeer van de patriotten werd sterker. Tevoren, in 1785 n.l., had hij gepleit in de zaak van Katharina Mulder, alias „Kaat Mossel" en Clasijn Verrijn. De beschuldiging luidde het geroepen hebben van „hoezee. Oranje boven en dergelijke luidruchtigheden".

In Den Haag had hij al naam gemaakt als pleiter voor Oranje gezinden. In Rotterdam slaagde hij er in vrijspraak te verwerven, waartegen de Officier van Justitie in appèl ging bij het Hof van Holland. In 1787, na de komst van de Pruisen, werd de hechtenis opgeheven.

In deze jaren vond ook, na een stormachtige kennismakingstijd, zijn huwelijk plaats met Katharina Rebecca van Woesthoven. Het huwelijk werd gesloten in juni 1785 en in september werd hun eerste kind geboren.

Gelijktijdig had Bilderdijk een romance met de achttienjarige Anne Luzac, die uit Leiden afkomstig was.

Toen Anne achter de werkelijkheid kwam verbrak zij de relatie. .

Deze affaire is afstotend, zoveel te meer omdat Bilderdijk zijn gedrag, beter: zijn wangedrag, omringde met het betuigen van eerbied voor Gods Woord en wil.

De scherpe reactie van Anne Luzac luidde: „Zijn dit nu uwe Voetiaanse stellingen, dat men een eerlijk meisje mag zoeken te misleiden, zo weet ik dan niet wat Gereformeerd, ja zelfs wat christelijk is".

Zijn huwelijk is een doorlopende lijdensweg geworden, vooral voor zijn echtgenote. Hun karakters botsten te vaak, terwijl Bilderdijk zijn echtgenote op een onwaardige en onbeheerste wijze bejegende.

Omdat hij na de Restauratie in 1787 door de Pruisen niet op zijn wenken bediend werd, hief Bilderdijk jarenlang een klaagzang aan over zijn lichamelijke toestand. „Mijn leven heeft gedaan" was zijn gedurige klacht.

Met de komst van de Fransen veranderde de situatie in ons land radikaal.

18 Januari 1795 vertrok de Stadhouderlijke familie in ballingschap naar Engeland. Al spoedig moest er een eed op het nieuwe bewind worden afgelegd.

Bilderdijk stuurde een scherp gesteld rekest naar de Provisionele Representanten. Het resultaat was, dat hij binnen acht dagen Holland moest verlaten.

Dit betekende voor hem niet minder dan een uitkomst, wanneer we letten op de verhouding tot zijn vrouw, zijn verlopen advokatenpraktijk en de schare schuldeisen die hem omringde.

Bilderdijk leefde op. Hij scheen opgewekt en vol levenslust te zijn. Via Groningen reisde hij naar Hamburg, daartoe in staat gesteld door zijn politieke vrienden die hem ook financieel steunden. Zijn gezin liet hij achter.

In augustus 1795 vertrok hij naar Londen en daar kwam hij in contact met Willem V. Hij besloot zich te Londen te vestigen.

Nu zij op veilige afstand van elkaar verbleven verbeterde de verstandhouding tussen Bilderdijk en zijn vrouw enigszins.

Zij verkeerde overigens in zorgelijke omstandigheden. Op grond van een schuld van ƒ 18000.— moest zij haar inboedel verkopen.

Dank zij financiële steun van Willem V kon Bilderdijk in Londen zijn hoofd boven water houden.

Hier ontmoette hij ook zijn vroegere Haagse buren: het gezin van de schilder Schweickhardt.

Bilderdijk werd hartstochtelijk verliefd op de oudste dochter. Zij was toen 19 en hij 39 jaar.

In Holland kreeg mevrouw Bilderdijk argwaan.

18 Mei 1797 schreef Bilderdijk in zijn Bijbel: „Uxorem accepi C. G. Schweickhardt" (ik heb C. G. S. tot echtgenote genomen) Het was Bilderdijks plicht geweest om zijn wettige echtgenote hierover te berichten.

Hij liet dit echter na.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen