Kerkelijk leven in Amerika (6)

De Amerikaanse samenleving heeft een sterk zakelijke inslag. Men heeft sterk de neiging om uitgaven voor welk doel dan ook te beoordelen op hun economische uitkomst. Het geloof in de kracht van de vrije concurrentie en het daarmee samenhangend domineren van het economisch motief in de samenleving, leidt tot een andere sociale waardeschaal dan in ons land. Bij ons is het sociale motief steeds meer gaan prevaleren, maar het zakenleven heeft van oudsher op een tweede plan gestaan. In ons land wordt een goede carrière in het bedrijfsleven minder gewaardeerd dan een benoeming tot hoogleraar of minister b.v., ook al zal je veel minder inkomen hebben dan in een hoge positie in het bedrijfsleven. Aan benoemingen in de hogere posities van de verschillende bedrijven wordt in onze pers nauwelijks aandacht besteed in tegenstelling tot hoogleraarsbenoemingen etc. Ook de bekende lintjesregen gaat grotendeels aan het bedrijfsleven voorbij.

In Amerika is de situatie geheel verschillend. Daar gaat sociaal aanzien veelal gepaard met de hoogte van het inkomen. Verder vinden de in het bedrijfsleven ontwikkelde methoden op ruime schaal toepassing op andere terreinen van de samenleving. Een illustratie hiervan is het zg. „pledge" systeem in de kerken, waar we in het vorige artikel de aandacht op hebben gevestigd. Universiteiten worden op gelijke wijze beheerd als een bedrijf. Hoogleraren hebben aan bepaalde maatstaven te voldoen en wanneer zij om één of andere reden daaraan niet beantwoorden, wordt hun zonder aarzeling aangezegd om naar een andere positie uit te zien. Ook de relatie tussen overheid en bedrijfsleven is in bepaalde opzichten nauwer dan bij ons. Het is b.v. zeer gebruikelijk dat directeuren van grote bedrijven als minister worden aangezocht. De huidige minister van defensie, McNamara, b.v. is president van de Ford Motor Company geweest. Ongetwijfeld heeft de zakelijke instelling van de Amerikaan een niet onbelangrijke bijdrage geleverd tot de economische krachtontwikkeling van dit land. Sommigen menen dat de Amerikaanse zakenpraktijk hard is, dit moge zo zijn, maar wij kunnen ons de vraag stellen in hoeverre onze „sociale geborgenheid" ten koste gaat van de economische groei.

Kerstfeest en de commercie.

Het domineren van het commerciële aspect in de samenleving is overigens niet zonder gevaar, met name niet als essentiële onderdelen van het culturele en godsdienstige leven in dienst van de commercie gebracht worden. Het is bekend dat de radio en televisie in Amerika bijna geheel op commerciële basis staan. Wat men daarmee wint, wordt men als Nederlander al gauw gewaar; er is in Amerika geen moeilijkheid over een tweede of derde televisieprogramma, in New York en omgeving b.v. heeft de kijker de keus uit dertien programma's, de hele dag door en 's nachts ook nog enkele. Het gehalte van de programma's is niet altijd even best, maar wat wil je als je ze gratis, d.w.z. zonder kijkgeld te betalen, aangeboden krijgt. Bepaald ergerlijk zijn de vele reclameboodschappen die niet tussen de programma's, maar liefst als programmaonderbreking worden uitgezonden. Bij voorkeur worden hiervoor de spannendste momenten van het programma uitgekozen. Ik zag eens een hele goede film over het leven van een zendeling. Vlak voordat de goede man door de inboorlingen werd vermoord, werd het programma onderbroken voor een reclameboodschap over een bepaald soort laxeermiddel. Bepaald walgelijk.

Een hoogtepunt in het koopseizoen, zijn de weken voor Kerstmis. Het is begrijpelijk dat dan de reclamemachine op volle toeren draait. De televisiepro­gramma's zijn vol van vooral op kinderen gerichte reclameboodschappen. De warenhuizen zijn werkelijk volgepakt en om de kopers in goede sfeer te brengen worden er bekende kerstmelodieën ten gehore gebracht, stille nacht, soli deo gloria en wat u maar meer wilt. Straten en winkels zijn prachtig verlicht, maar daar blijft het niet bij, zelfs tot in de kleinste gehuchten toe zijn alle huizen met gekleurde (liefst flikkerende) lichtjes voorzien. De heel actieven hebben bovendien een luidspreker buiten opgesteld, waaruit 's avonds kerstklanken klinken. Met een automatische platenwisselaar is dat trouwens niet zo moeilijk. Als je niet beter zou weten, zou je werkelijk onder de indruk komen van al die godsdienstigheid. Maar dat is het niet, het is niet meer dan een seizoenstemming, die niets met het kerstgebeuren als zodanig te maken heeft. Je merkt dat niet beter dan wanneer het werkelijk kerstmis wordt. Je krijgt dan het gevoel van een enorme leegte, alsof er een geweldige ballon is doorgeprikt. Het seizoen is dan over en iedereen is er oververmoeid van. Kerkdiensten worden er in de meeste kerken op kerstdag niet gehouden (wel de avond ervoor) en dit illustreert wel de lege doos die men van Kerstmis heeft overgehouden.

Nimmer tevoren heb ik zo duidelijk gezien hoe gevaarlijk het is als de commercie in zijn reclameprogramma in gaat dringen in het religieuze en culturele leven. Nu weet ik wel dat men het opblazen van het kerstseizoen in Amerika niet geheel aan de reclame toe kan schrijven. Er zijn landen in Europa, waar de kracht van de reclame veel minder groot is dan in Amerika, waar toch kerstmis een meer commercieel dan een religieus accent heeft. Kennelijk was de betekenis van het kerstfeest al zo verslapt in Amerika dat de reclame er een goede voedingsbodem in kon vinden. Voor ons is het een goede lering hoe het in ieder geval niet moet. Er zijn terreinen van het leven waar de commercie buiten moet blijven. Wat kerstmis betreft kan sinterklaas ons wellicht goede diensten blijven bewijzen; dit als voordeel op Amerika, waar deze goede man onbekend is.

Overigens zij hier nog vermeld, dat oudjaar-en nieuwjaar diensten, die in Nederland nogal eens hoogtepunten in het kerkbezoek opleveren, in Amerika vrijwel onbekend zijn. Zou hier verondersteld mogen worden dat op dit punt de Amerikaanse kerken dichter bij de Reformatie staan dan de Nederlandse? Het is immers bekend dat in de dagen der Reformatie aanvankelijk alle feestdagen werden afgeschaft (Synode Dordt 1574). Voorshands meen ik deze vraag ontkennend te moeten beantwoorden.

Afwijkende gebruiken.

De liturgie in de diensten van de verschillende Amerikaanse kerken vertoont een grote mate van overeenstemming en is over het algemeen eenvoudig van opzet. Een afwijking van Nederland is het algemeen verbreide gebruik van een koor in de eredienst. Tot in de kleinste kerken toe zal men in Amerika een koor vinden. Het is gekleed in een kleurrijk gewaad wat een plechtige indruk maakt als het koor met de predikant de kerkzaal binnentreedt. Kennelijk is hier van een invloed van de Engelse traditie sprake. Het koor treedt op tijdens de offerande en voert dan een passend stuk uit. De muziek speelt een belangrijke rol in de eredienst in Amerika en er wordt veel tijd en moeite besteed om een hoog peil te bereiken. Het is bepaald geen eenvoudige zaak om een goed koor op te bouwen, vooral als men bedenkt dat het gewoonte is om op de avond vóór kerstmis en op goede vrijdag een cantate uit te voeren. Overigens heeft men in Amerika een zwak voor zg. romantische muziek. Toen ik zelf eens als organist optrad en (min of meer met opzet) een werk van Bach speelde, heb ik uit de reacties gemerkt dat men dat iets heel bijzonders vond.

Er worden in Amerika in de kerkdiensten vrijwel uitsluitend gezangen („hymns") gezongen. Er bestaat wel een psalmbundel in de Engelse taal, de zg. Schotse psalter, maar deze heeft in Amerika geen ingang gevonden. Mogelijk is hierbij van invloed dat deze psalter moeilijk zingbaar is, omdat de psalmen worden gezongen zoals zij in de Bijbel voorkomen, m.a.w. onberijmd. Zelfs de gereformeerde gemeenten in Amerika („Netherlands Reformed Congregations") zingen in de Engelse diensten gezangen. Zij gebruiken wel een bundel waarin die gezangen opgenomen zijn die zoveel mogelijk bij de inhoud van de psalmen aansluiten, het zijn echter pure gezangen. Merkwaardig is overigens dat in deze diensten ook de psalmen ritmisch worden gezongen. (Dit zijn enkele „populaire" psalmen die onder auspiciën van de „Christian Reformed Church" uit het Nederlands in het Engels zijn vertaald). We zouden hierbij de ondeugende opmerking kunnen maken dat kennelijk de invoering van gezangen en het ritmisch zingen van de psalmen niet noodzakelijk hoeft te betekenen dat men van kwaad tot erger vervalt. De Amerikaanse gereformeerde gemeenten zijn namelijk in vele opzichten bepaald conservatiever dan de zustergemeenten in Nederland.

Tenslotte wil ik nog op een verschil wijzen in de viering van het H. Avondmaal. Door de sterke invloed van de drankbestrijdingsbeweging in de vorige eeuw is het gebruik van wijn bij het H. Avondmaal in Amerika verdwenen. De wijn heeft moeten wijken voor het druivensap. Verder wordt het Heilig Avondmaal niet zoals bij ons aan een tafel gevierd, maar zittend in de bank. Het brood en de pseudo-wijn wordt door de dienstdoende ouderlingen aan de gemeente uitgedeeld. Er is geen gemeenschappelijke beker, iedere communicant krijgt een individuele cup. De ledige cups worden in speciaal aangebracht uitsparingen in de bank geplaatst. Hoewel ik vanwege de symbolische betekenis aan een rondom een tafel geschaarde avondmaalsviering de voorkeur geef, moet ik zeggen dat de avondmaalsdienst in Amerika zeer plechtig is, het onvermijdelijke geroezemoes van de naar en van de tafel gaande communicanten wordt vermeden en bovendien wordt het H. Avondmaal in één keer door de gehele gemeente gevierd en niet in meerdere etappen zoals bij ons.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen