Augustinus en de Kerkelijke Tucht

Dr. Weyland promoveerde in november '65 aan de theologische hogeschool te Kampen. Promotor was Prof. Polman, een Augustinus-kenner bij uitstek.

In de inleidende oriëntatie schrijft Dr. Weyland, dat hem een tweeledig doel voor ogen staat. In de eerste plaats wil hij de vraag onderzoeken: Was de tolerantie bij Augustinus inzake de grenzen van de kerk zo groot, dat hij voorstander was van een volkskerk?

In de tweede plaats wil hij in deze studie een bijdrage geven in de discussie tussen Rome en de Reformatie over het wezen van de kerk.

Daarbij hebben de westerse patres, Augustinus voorop, een sleutelpositie tussen Rome en de Reformatie. De interpretatie van Augustinus heeft tot diepgaande controversen geleid.

De achtergrond van deze discussie wordt bepaald door de breuk met de Donatisten, waarin de strijd gestreden is om de ware heiligheid van de kerk en de Bijbelse hantering van de tucht.

In hoofdstuk II gaat Dr. W. de factoren na, die de kerkelijke tucht bij Augustinus bepaalden.

Naast de historische factor (clerusschandaal, enz.) moet vooral de theologische divergentie genoemd worden over de heiligheid van de kerk, die vooral tot uiting komt in een geheel verschillende visie op de geldigheid van het ambt en het sacrament en de hantering van de kerkelijke tucht.

Hierbij is Cyprianus in het geding. De Donatisten trekken zowel een horizontale als een verticale scheidslijn tussen hen en de moederkerk en verklaren zichzelf tot de kerk zonder vlek en rimpel. De heiligheidsmotieven uit 't Oude Testament waren voor de Donatisten doorslaggevend. Dat heeft Augustinus niet voldoende doorzien. Deze houding roept veel vragen op. Immers het heil is in het geding. Welke zekerheid heeft men dan? Augustinus pleit voor de tolerantie om de pax en voor de tucht om de sanitas.

Tot de dogmatische factoren behoren de unitas en de caritas. Augustinus bewijst, dat de catholica zowel kwantitatief (unitas) als kwalitatief (caritas) de kerk is. Van een vreedzame coëxistentie van verschillende kerken, als bij ons, was geen sprake. Hoezeer de catholica voor Augustinus soms de zichtbare belichaming was van de profetie, de kwalitatieve eenheid krijgt de volle nadruk. Het is de unitas in caritate. Het schisma verdoemt en kan dus de liefde niet hebben. Daarom is schisma een misdaad.

Unitas, caritas en spiritus brengen tot de pax.

In het derde hoofdstuk komen de tolerantie en de pax aan de orde. Het gemengd karakter van de kerk op aarde is een noodzakelijk aspect. De tijd van Donatus is nog niet de tijd van Christus. Het is beter zondaren te dragen dan een schisma te riskeren. Is dit een onderwaardering van de kerk naar haar zichtbare zijde? Al deze vragen worden besproken.

Binnen de grens van de pax moet de kerkelijke tucht zich afspelen. De mogelijkheden van de kerk zijn de mogelijkheden van het visnet. Volgens Dr. W. wordt de heiligheid van de kerk opgeofferd voor de „securiteit" van de éne Catholica. De compensatie voor dit standpunt vinden wij in hoofdstuk IV. Augustinus wil geen oeverloze tolerantie. Hij wil de sanitas de tussenpositie geven tussen de heiligheid en de tolerantie.

Daarbij wordt de plaats van de zondaar in de kerk nagegaan. De sleutelmacht behoort bij de gehele gemeente. De tucht wortelt in de gemeente. Het doel is de genezing. De bisschoppen zijn medici.

In hoofdstuk V komt de sleutelmacht aan de orde. Boeiend tekent de schrijver hoe Augustinus in de prediking, in ban en boete deze sleutelmacht hanteert. Déze tucht is altijd nog meer dan de meest strakke gemeenschap in deze tijd ervan laat zien!

Tenslotte komt Augustinus' houding tegenover de buitenkerkelijken en de mogelijkheid tot heil buiten de kerk aan de orde.

Dit maakt juist het boeiende van deze studie uit, dat de schrijver u, hoewel hij zich strikt tot zijn historische studie beperkt en de dingen niet „overzet" in deze tijd, de vragen van toen èn van nu onder het oog brengt.

Want dit is niet alleen een belangwekkend dogmen-historisch document met zeer rijke informatie over de kerkvader en zijn wereld, maar het is ook voor deze tijd een richtingwijzer in de vele en netelige vragen. Daarbij verzucht de schrijver ergens in zijn boek, dat in vergelijking met nu Augustinus nog gelukkig te prijzen was in de ongebrokenheid van de éne kerk!

Dit boek zal zeker zijn weg vinden, naar ik hoop, ook naar de pastorieën. Een van mijn hoogleraren was gewoon te zeggen: „Probeer op de schouders te klimmen van een groot man, dan ziet ge veel".

Welnu, hier is de gelegenheid.

Tenslotte nog een vraag.

Is stelling 12 een gravamen tegen art. 28 van de Ned. Gel. Belijdenis? Daar zegt de schrijver, dat de zinsnede: „En opdat dit (n.l. de kerk als Lichaam van Christus) te beter onderhouden zou kunnen worden, zo is het ambt aller gelovigen, volgens het Woord Gods, zich af te scheiden van degenen, die niet van de kerk zijn, en zich te voegen tot deze vergadering, hetzij op wat plaats dat God ze gesteld heeft", de deur openwerpt naar een doperse kerkbeschouwing.

Ieder, die weet welke rol juist deze passage in Afscheiding en Doleantie heeft gespeeld, zal begrijpen, dat dit op een diepgaande bezinning en heroriëntatie wijst in de Geref. Kerken. Wellicht krijgen wij over dit aangelegen punt nog iets meer van de schrijver?

Katwijk aan Zee, G. Boer

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen