BOEKBESPREKING

C. Bezemer. Het Christelijk Geweten bij Vinet. Ing. 253 blz. Prijs ƒ 12,50. Kok-Kampen.

Vorig jaar promoveerde ds. Bezemer tot doctor in de theologie aan de Rijksuniversiteit te Leiden op bovengenoemd onderwerp. Iemand, die in Katwijk geboren is, verdient van een Katwijkse recensent niet die lange wachttijd, die er nu is. Maar dr. Bezemer weet, dat behalve hij er nog veel mensen in Katwijk geboren zijn dat zij het nodige werk meebrengen! Excuus!

In de verantwoording schrijft dr. Bezemer, dat dit proefschrift drieërlei beoogt. In de eerste plaats wil hij nieuwe belangstelling wekken voor deze invloedrijke figuur van het Frans-Zwitserse Réveil. In de tweede plaats wil dit boek aandacht vragen voor het geweten. In de derde plaats wil het zowel Vinet als de „ethische richting" in ons land rechtvaardigen tegenover alle onjuiste oordeelvellingen.

In het eerste hoofdstuk wordt de ethymologie en de begripsbepaling van het woord geweten nagegaan. Daaruit blijkt, dat hoewel het woord geweten een ietwat andere inhoud heeft als „conscience", het Nederlandse woord wordt aangehouden, omdat het hier speciaal gaat om het geweten bij Vinet.

Hoezeer Vinet de nadruk legt op de individualiteit, heeft geweten bij hem éen directe relatie met God. Het conflict met de wil Gods geeft aan de mens het medeweten. Dit is het eerste, dat het geweten stempelt tot christelijk geweten.

Het tweede onderdeel van hoofdstuk I luidt: De oorspronkelijke natuur van de mens en de gevolgen van de zondeval.

Hier denkt Vinet aan de toestand voor de zondeval. Hoe was toen de verhouding Schepperschepsel? Het woord religie (waarbij een zeer lezenswaardig excurs wordt gemaakt met confrontatie in het heden) is voor die verhouding ontoereikend. Er is een eenheid geweest tussen Gods stem en het geweten. Zelfs onderscheidt Vinet de toestand tussen de situatie vóór en na het proefgebod. Wanneer ontving de mens het geweten? Wat de morele inhoud betreft zeker bij het ontvangen van Gods gebod. Toen werd de mens pas mens met een vrije wil.

De val van de mens en de gevolgen daarvan worden in allerlei beelden duidelijk gemaakt. De zondeval zet een stempel op het geweten, maar vernietigt dit niet! De mens wordt een zwerver, die door zijn goede manieren verraadt van goede afkomst te zijn.

In het derde onderdeel van hoofdstuk I gaat het over het herstel van de gemeenschap tussen God en mens.

Hoe diep ook de mens viel, het geweten bleef. Ook de herinnering aan wat verloren ging. Met het losbreken van de hartstochten is er tegelijk Het verlangen naar het oorspronkelijke (dualiteit). Het vermengen van deze twee geeft de valse godsdienst. Hoe wordt deze dualiteit opgeheven? Door de onttroning en de verandering van de wil, door vergeving en wedergeboorte. Dit heeft een verzoening van geweten en wil ten gevolge.

Had Vinet bezwaren tegen de plaatsvervanging? Of tegen een verkeerde uitwerking van de plaatsvervanging? Een brede informatie valt u ten deel!

In hoofdstuk II komt functie van het geweten aan de orde. Wij moeten daarbij onderscheiden tussen de objectiviteit van het geweten in de relatie tot God en de subjectiviteit in de relatie tussen mens en medemens. Verticaal en horizontaal. Uitvoerig vergelijkt de schrijver de opvattingen van het herstel van de zondaar bij Vinet met die bij Luther en Calvijn. Het geweten is, hoewel gepersonaliseerd, intact gebleven, op basis waarvan God de in zonden gevallen mens weer opbouwt.

Over deze gedachte is Vinet vaak beschuldigd als naar links afwijkend. Volgens de schrijver moeten wij denken aan verbindingsdraden met het licht der natuur bij Luther en de scintillae bij Calvijn. Aan deze verticale binding zit de horizontale (de verhouding tegenover de naaste) onmiddellijk vast.

Het derde hoofdstuk geeft een boeiend overzicht over de gewetensvrijheid en de godsdienstvrijheid.

Zoals er een onverbrekelijke samenhang is tussen de religie en de moraal, zo is er bij Vinet een even sterke samenhang tussen gewetensvrijheid en godsdienstvrijheid. Hierbij is uiteraard de verhouding van Kerk en Staat in het geding.

In de gewetensvrijheid gaat Vinet zover hij maar kan. Ook het niet geloven (d.i. voor hem het niet gehoorzamen aan de stem van het geweten) behoort tot die vrijheid.

De schrijver gaat nu de betrekkingen na tussen Vinet en het Réveil. Aanvankelijk was Vinet een tegenstander. Later veranderde dit door velerlei omstandigheden en kwam hij op voor de verdrukte minderheden.

Gewetens-en godsdienstvrijheid zijn rechten en niet vruchten van een tolerante houding. Wat de verhouding van Kerk en Staat betreft, deze dienen gescheiden te worden.

Hierbij geeft de schrijver een interessante documentatie van de overgang van Vinet naar de Eglise Libre. Vinet had een afkeer van staatskerken. De grondslag van deze Eglise Libre is bijbels en reformatorisch en geeft een korte samenvatting van de leer.

In het vierde of laatste hoofdstuk komt de theologie van het geweten aan de orde.

Een vergelijking van de theologie van Vinet met die van Pascal levert overeenstemming en verschillen op. Verder wonden de verbindingslijnen nagegaan tussen Vinet en Chantepie de la Saussaye, J. H. Gunning Sr.

De verbinding van Vinet met Brunner wordt bestreden. Het aanknopingspunt bij Brunner is iets anders dan het steunpunt bij Vinet.

Interessant is het slot, waarin de jongere „Ethische Theologie" in Nederland wordt behandeld. Deze ethische theologie is geworden tot een conglomeraat van meningen, waarin ieder minzaam voor zichzelf sprak! (Iz. v. Dijk).

De ethische theologie heeft haar verwantschap met Vinet meer en meer verloren en heeft daardoor het opkomend getij der dialectische theologie niet kunnen keren. Toch is er ook verwantschap gebleven. Tenslotte beklemtoont de schrijver, dat een hernieuwde bezinning op en oriëntering naar het denken van Vinet zou kunnen leiden tot een noodzakelijke beklemtoning van het „ethische" element in de gereformeerde theologie.

Daarmee bedoelt de schrijver het existentieel theologiseren en preken. Met dit laatste zijn wij het van harte eens.

Wie belangstelling heeft voor de kerkgeschiedenis van de vorige eeuw (en hoe boeiend is deze!) en voor een grondige informatie voor het geweten, kan hier ruimschoots terecht.

Aan dr. Bezemer onze hartelijke gelukwens met de behaalde graad en dit proefschrift.

Katwijk aan Zee   G. Boer

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen