UIT DE PERS

Ditmaal willen we aandacht schenken aan enkele gedeelten uit een artikel van de Amsterdamse hoogleraar. Prof. Dr. J. Verkuyl, dat verscheen in het tijdschrift voor zendingswetenschap, „De Heerbaan". Het laatst verschenen nummer van dit blad is een themanummer over de functie van ideologieën in ontwikkelingslanden en de spanning tussen Evangelie en ideologieën.

Het woord en het begrip „Ideologie".

Wat verstaan we onder dit veelgebruikte begrip? Prof. Verkuyl wijst erop hoe dit woord sinds Karl Marx gaat betekenen: de conceptie die een bepaalde ideoloog of groep heeft over de maatschappij van de toekomst, over methoden en richtingen die kunnen leiden tot verwerkelijking van die toekomst. Zo kan men spreken over de communistische ideologie, de nationaalsocialistische ideologie enz. We verstaan dus onder dit begrip: „Blauwdrukken van de toekomst, die een bepaalde groep heeft ontworpen ten aanzien van de maatschappij der toekomst. Door deze blauwdrukken wil men de massa in beweging brengen.

Hoe komt het nu dat juist in deze eeuw dergelijke ideologieën zo'n grote rol spelen? Verschillende geleerden wijzen er dan op dat dit samenhangt met de ontwikkeling van het maatschappelijk leven. Het agrarisch levenspatroon moet in vele gevallen wijken voor een samenlevingspatroon, waarbij techniek, massaproductie, industrialisatie, massaconsumptie een veel grotere rol spelen dan vroeger. In deze samenlevingen, waar de invloed van techniek, wetenschap en moderne organisatievormen groot zijn, ontstaan de ideologieën, waarbij men de mens wil gebruiken en drillen voor een nieuwe, andere toekomst.

In het Westen treft men een typische welvaartsideologie aan, die aan de massa's de blauwdruk voorhoudt van een steeds hogere welvaart, die een mentaliteit schept van „leven en laten leven, zoveel mogelijk genieten van de overvloed."

Het is duidelijk dat ook de ontwikkelingslanden in Azië en Afrika, waar de maatschappij aan snelle veranderingen onderhevig is, diepgaand door ideologieën beïnvloed worden.

Pseudo-religie.

Soms spelen deze blauwdrukken van de toekomst een pseudo-godsdienstige rol. In West-Europa hebben we dat in wereldoorlog II (Hitler, en het Nazidom) aan den lijve ondervonden. Maar dit gevaar dreigt steeds: De ideologieën gaan de plaats van de godsdienst innemen.

Ze willen het héle leven beheersen, ze willen het leven 'kneden en gelijkschakelen, ze willen een nieuwe aarde scheppen. Rondom dergelijke ideologieën wil men de massa's vergaderen. En duidelijk is ook 'dat er vijanden zijn die de ideologie tegenstaan. Deze vijanden moeten verdelgd worden. Zo schermt men in communistische landen graag met de leus dat de imperialisten de vij­anden zijn die de ontwikkeling tegenhouden. Bovendien proberen deze pseudogodsdienstige toekomstprojecten zich als wetenschap aan te dienen. Denk b.v. aan de functie van het rode boekje van Mao in China. Kortom, de pseudo-godsdienstige ideologie eist van de mens een gehoorzaamheid die aan God toekomt. Duidelijk is, dat dan de botsing met het Evangelie niet kan uitblijven.

Ideologieën in de ontwikkelingslanden.

Hoe is nu de situatie in de ontwikkelingslanden? Prof. Verkuyl wijst erop hoe allerwege in Afrika en Azië nationale, moderne staten ontstaan zijn. Deze staten zijn op weg naar een moderne samenleving. Oude, traditionele bindingen moeten losgelaten worden, b.v. bindingen tussen tempel of moskee en staat. Woorden als vrijheid, recht, welvaart, gelijkwaardigheid houden de mensen bezig. Men wil niet terug naar de situatie van vroeger, b.v. Japan wil niet meer terug naar de Keizerverering; in India wil men niet terug naar het kastensysteem. Men droomt van een nieuwe, gouden toekomst. Er wordt gezocht naar een blauwdruk van de toekomst. Verkuyl schrijft in dit verband:

Men droom van een andere, een nieuwe toekomst. Men zoekt naar de „gouden brug", die de huidige realiteit verbinden kan en zal met die nieuwe andere toekomst. Het spreekt vanzelf, dat in die situatie gezocht wordt naar een blauwdruk van de toekomst en naar de wegen en middelen die daartoe kunnen leiden.

Het spreekt ook vanzelf dat in deze situatie de zuigkracht van bepaalde ideologieën groot is. Daarnaast spelen ook bepaalde religies een rol en worden sommige religies omgebouwd tot staatsideologieën.

In alle nieuwe staten in Azië en Afrika ziet men het zoeken naar restructerering, het opbreken van de traditionele gebondenheid en het testen naar nieuwe „patronen" en  “modellen" om tot een nieuwe toekomst te geraken.

Vier modellen.

Prof. Verkuyl schetst vervolgens een viertal van zulke modellen.

a: De constructie van een nieuwe samenleving op basis van 'bepaalde vormen van een communistische ideologie (China, Noord-Korea, Noord-Vietnam, Cuba). Via totalitaristische methoden wil men een nieuwe maatschappij scheppen.

b: Staten die een bepaalde godsdienst ombouwen tot ideologie en deze ideologie tot staatsideologie maken. In Ceylon b.v. wordt het Bhoeddisme door bepaalde groepen omgesmeed tot ideologie.

In Pakistan is de Islam tot een vorm van staatsideologie omgebouwd. De blauwdruk van Pakistan, aldus Verkuyl, is om aan de wereld te tonen, dat het mogelijk is om in de tweede helft van de twintigste eeuw een moderne moslimse staat op te bouwen, die tevens de rechten der niet-moslimse minderheden verzekert.

c: De idee van de seculaire staat. Een duidelijk voorbeeld is India, waar men onder leiding van Nehru een seculaire democratie gesticht heeft, en waar respect voor alle religies wordt gepropageerd.

d: De moderne religieuze staat met vrijheid voor alle religieuze gemeenschappen. Een duidelijk voorbeeld daarvan is Indonesië, waar men in de zgn. Pantjasila-ideologie een bindende afspraak heeft willen maken om de verschillende partijen en godsdienstige groeperingen te bewegen tot samenwerking en tot opbouw van de republiek Indonesia.

De Christelijke Kerk en de ideologieën.

De Kerk kan hieraan niet voorbij gaan. De opkomst van de ideologieën stelt de jonge kerken en de zending voor vragen. Verkuyl spreekt in dit verband van gesprekspartners. Gods Wet en Zijn Evangelie worden immers niet verkondigd in een lege ruimte. De christelijke kerk ontmoet tot op de huidige dag de mythen en de mythologieën. Ze heeft te maken met de niet-christelijke godsdiensten. En thans ook in de opkomende staten met de ideologieën.

We citeren nogmaals Verkuyl:

De christelijke kerk is geroepen om aan de ideologieën aandacht te schenken. Ze moet voor de ideologieën niet het hoofd in het zand steken. Ze mag niet voor de ideologieën capituleren. Ze moet op haar hoede zijn, dat niet de ideologieën de vervangers worden van het christelijk geloof. Ze moet aan de ideologieën nuchtere kritische vragen stellen. Er hangt n.l. rondom ideologieën altijd een schemerduistere sfeer. Leuzen spelen in de ideologieën altijd een grotere rol dan waarheid en werkelijkheid. Daarom moet de christelijke kerk vragen stellen. Vragen als deze: Wat zijn ideologieën? Hoe ontstaan ze? Wie heeft ze gezonden? Waar komen ze vandaan? In wiens dienst staan ze? Wat willen ze ten opzichte van God en de mensen? Op welke toekomst willen ze koersen?

De bouwers van ideologieën beminnen deze vragen niet. Ze beminnen gewoonlijk de leuzen meer dan de kritische vragen en ze houden meer van massale spreekkoren dan van nuchtere beoordelingen. Ze houden meer van applaus dan van toetsing.

Die feiten zullen de christelijke kerken niet mogen weerhouden om toch kritische vragen op te werpen en te stellen voor God en de mensen en van daaruit haar houding te bepalen.

Geweldige opgave.

Het is duidelijk dat dit alles de kerken voor een geweldige opgave plaatst. Terecht schrijft Verkuyl dat kritische doorlichting van deze toekomstmodellen bij het licht van Gods Wet en Evangelie nodig is als brood.

Daarbij komt dat het geloof in Jezus Christus en Zijn Koninkrijk geen ideologie is. Het is niet de blauwdruk van de toekomst die wij bouwen. Geloof is antwoord op Gods roep, het antwoord op Gods daden in Jezus Christus. Hij heeft de fundamenten van Zijn Rijk reeds gelegd in het kruis en de opwekking van de Messias Jezus. De prediking van dit Rijk en 'het .geloof in de Koning van dit Rijk mag nooit vereenzelvigd worden met een bepaalde ideologie.

Het christelijk geloof moet daarom vanuit Gods Woord en getuigenis de ideologieën kritisch toetsen. Zo kan de kerk in de samenleving van de ontwikkelingslanden een zoutend zout zijn. Deze taak is niet eenvoudig. Vanuit het Westen kunnen we gemakkelijk oordelen. De Christenen in Afrika en Azië hebben ons gebed en ons meedenken en meeleven wel hard nodig in de vaak gecompliceerde situatie waarin ze haar weg moeten zoeken.

In het slot van zijn boeiende artikel, waar we hier enkele dingen uit weergaven, citeert Verkuyl Hans Freyer die ergens betoogde dat de door wetenschap en techniek en organisatiekunst gestempelde moderne wereld psychische en geestelijke bronnen zal moeten aanboren, die de mensen helpen om ook levende binnen dat systeem waarachtig mens te zijn, in vrijheid en dienstbetoon. Volgens Freyer ligt die bron o.a. bij Goethe en het humanisme. Verkuyl schrijft dan:

Het komt mij voor, dat daarvoor een andere bron nodig is, n.l. die bron van levend water, die ontspringt in de ontmoeting van Jezus Christus en die zich uit in liefde voor God en de naaste. Wil het secundaire systeem een jaarring worden aan de boom der menselijke geschiedenis, waaromheen de mensheid groeit tot diepere wasdom over de gehele aarde, dan zal daarvoor nodig zijn de ontmoeting - met Jezus Christus, waarachtig God en waarachtig mens. Wij hebben overal, ook in Azië en Afrika, Hem nodig om in de spanningen tussen Evangelie en ideologieën de weg naar het Rijk Gods voort te zetten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen