Petrus Immeus

I

Veel geprezen, weinig gelezen — dat geldt inderdaad van de werken van de 'oude schrijvers'. Men beroept zich soms op de 'oudvaders', zonder dat men weet wat deze mannen der 'nadere reformatie' werkelijk leerden. Het behoeft wel geen betoog, dat een dergelijk beroep op de 'oudvaders' ongegrond is en meer afstoot dan aantrekt.

Toch mogen we nog op iets anders wijzen. De laatste jaren zijn verschillende werken van deze 'oude schrijvers' herdrukt. Zo ook het standaardwerk van Wilhelmus à Brakel: De Redelijke Godsdienst. Deze herdrukken zijn meestal prijzig. Maar velen blijken het hoge bedrag ervoor over te hebben. Gelukkig dat in deze tijd, waarin het geld vaak op een onverantwoorde wijze besteed wordt, toch ook nog belangstelling is voor deze lektuur en dat men zijn geld daarvoor over heeft. En we mogen aannemen dat degenen, die een hoog bedrag ervoor willen neertellen, er ook werkelijk in lezen.

Dit geldt ook van het boek, waarover we iets willen schrijven: De Godvruchtige Avondmaalganger. Het is een bundel van 14 verhandelingen, die door ds. Petrus Immeus gehouden werden in zijn gemeente Middelburg. Dit boek, dat ruim 250 jaar geleden werd uitgegeven, is sindsdien verschillende malen herdrukt. De laatste herdruk is van 1957. De drukkerij 'De Banier' gaf het uit.

Om iets te laten zien van de achtergrond van dit boek, willen we het eerst hebben over het leven van Petrus Immeus, daarna over zijn werk.

Zijn leven

Als we over ds. Immeus spreken, worden we verplaatst in het verleden, rondom het jaar 1700. Het verleden wordt in onze tijd soms wat al te vlot als afgedaan beschouwd, alsof we daar niet mee te maken hebben. Zich verdiepen in het verleden, in de geschiedenis heeft weinig nut, zo menen velen. Wat kun je nu met dat oude doen? Aan het heden hebben we de handen vol. Het heden komt met vele problemen op ons af. Het heden is aktueel. En niet te vergeten: de toekomst. Er wordt veel studie gemaakt van de toekomst. Deze studie draagt de naam van futurologie. En het is waar: veel arbeid en denkkracht is nodig om op de snel wisselende fronten weerstand te kunnen bieden of mee te kunnen doen.

Intussen zullen we toch de les van het verleden niet zonder schade kunnen verwaarlozen. Dat geldt in het algemeen: onder kennis van het verleden verstaan we het heden niet, in 't verleden ligt het heden, in het 'nu' wat worden zal, niemand zal het boek der geschiedenis ongestraft dicht kunnen laten. Zeker geldt dat ook van de geschiedenis der kerk. De Here heeft alle eeuwen door aan de kerk mannen gegeven, kinderen Gods, die we tot de kerkleraars mogen rekenen, die wat te zeggen hadden en die nog spreken eeuwen na hun dood. Ze hebben in hun dagen de goede strijd gestreden met de hun geschonken gaven. En in hen wordt vervuld Spreuken 10:7: de gedachtenis des rechtvaardigen zal tot zegening zijn.

Daarom willen we iets uit het leven van ds. Immeus weergeven. We krijgen daardoor dan tegelijk een stukje uit de vaderlandse kerkgeschiedenis vóór ons. De gegevens daarvoor ontlenen we grotendeels aan het 'voorwoord' van de hand van ds. Jacobus Willemsen, die van 1728 tot 1779 in Middelburg stond. Dus meer dan 50 jaar.

Ds. Willemsen heeft veel over ds. Immeus gehoord van Jacob Hanappier, die — van zeer aanzienlijke ouders geboren in Frankrijk — de roomse kerk verliet en onder veel dreiging van de roomse kerk overging tot het protestantse geloof. Hij werd later predikant. In de tijd daarvoor en in zijn studietijd vond Hanappier een gastvrij onderdak bij onze ds. Immeus in Middelburg. Zodoende kon Hanappier heel wat meedelen over het leven van Immeus. En ds. Willemsen verwerkte die gegevens in zijn 'voorrede'.

Petrus Immeus leefde van 1664 tot 1720. Zijn vader was Robertus Immeus, predikant in Oirschot, zijn moeder was Maria van der Dellen. Dit echtpaar kreeg 12 kinderen: 3 dochters en 9 zoons.

Vier van deze zoons zijn predikant geworden, waaronder Petrus.

Zijn voorgeslacht ging al heel vroeg met de reformatie mee. Eén van zijn voorvaderen was ten tijde van Alva rentmeester in Gent en moest vluchten voor de wrede vervolging van Alva. Petrus' grootvader was predikant en zijn vader ook.

Reeds jong werkte de Here met Zijn Geest in Petrus Immeus, over wie we het nu hebben. Als student kwam dat duidelijk in hem openbaar. Een van zijn latere collega's, Breukeland, die hem als student heeft meegemaakt, schreef over hem: 'Als student was hij een voorbeeld voor anderen en werd openbaar van God geleerd te worden. Ons verkeer in die jonge jaren kan ik, zonder beweging, niet nadenken.' Tot zover Breukeland.

Petrus Immeus werd in 1688 predikant. Hij diende achtereenvolgens de gemeenten van Oirschot (dus in zijn geboorteplaats) Westsouburg, Zaltbommel en Middelburg. In deze laatste gemeente heeft hij het grootste deel van zijn ambtsperiode gestaan: van 1698 tot 1720, dus 22 jaar. Immeus heeft veel gepreekt en gewerkt in Middelburg. Daarbij kwam de studie in Utrecht hem te pas. Willemsen schrijft: 'Tot zo'n uitgebreid werk was hij voorzien van de nodige en genoegzame voorraad van de alleredelste wetenschap der heilige godgeleerdheid, die hij voornamelijk uit het onderwijs van de zoetvloeiende, geestrijke en geestelijke Witsius, op de Hoge Schole te Utrecht met veel zegen en vrucht had ingezogen. Doch bewust, hoe veel èn taal, èn oudheid, èn natuur, èn geschiedenis, èn aardrijkskunde toebrengen tot verstand van de heilige Schriften, zo heeft hij ook met alle naarstigheid zich daarin geoefend, en het ongewijde, met bedachtzame wijsheid, aan het gewijde, tot verklaring van 's Heren Woord, weten dienstbaar te maken.' Tot zover Willemsen.

Hieruit zien we dat Immeus bleef studeren, ook na zijn studietijd in Utrecht.

Dat wierp vruchten af voor zijn intensieve preekarbeid. Hij heeft veel uit het evangelie van Johannes gepreekt in de gewone diensten, 's Woensdagsavonds behandelde hij in de bijbellezing de Handelingen der Apostelen en de Brieven van Paulus. En hij deed dit zo, dat — volgens Willemsen — de weetgierigheid en heilige graagte tot verstand van Gods Woord daar zeer door werd opgewekt.

Op de catechisatie 'daar hij zeer op gezet was, . . . zocht hij zijn leerlingen niet alleen klare en onderscheiden bevattingen van de leer der waarheid, die naar de godzaligheid is, in te boezemen, maar hen ook tot het geloof en de liefde derzelve, om erdoor behouden en zalig te worden, nadrukkelijk op te wekken' (aldus Willemsen). Daarbij heeft hij aan de latijnse school de jonge mensen onderwezen. Bij dit godsdienstonderwijs gebruikte hij als handleiding een boek geschreven door Salomon van Til, een Coccejaans hoogleraar in Leiden.

Bij dit laatste nog een opmerking over het onderwijs. Wie de titelpagina leest van 'De Godvruchtige Avondmaalganger' zal er zich misschien over verwonderen dat de titel van ds. Willemsen luidt: S. S. Theologiae Professor en Predikant te Middelburg. Was deze predikant dan tegelijk professor? En had Middelburg in die dagen een universiteit? Neen, dit was de zaak: ds. Willemsen was als predikant van Middelburg tegelijk hoogleraar aan de z.g. Illustere School in die stad. Zulk een illustere, d.i. doorluchtige school stond tussen de z.g. latijnse school en de universiteit in. De gang van zaken was zo: een leerling studeerde eerst 4 jaar aan een latijnse school (zo ongeveer ons gymnasium); daarna volgde hij de lessen aan Illustere School, (ook wel Athenaeum genoemd) waar onderwijs gegeven werd in theologie en philosophie. En daarna kon hij naar de universiteit gaan. De leraren aan de Illustere School waren vaak predikanten ter plaatse, die dan - deftig - professoren genoemd werden. Ds. Immeus was dus verbonden als leraar aan de latijnse school en ds. Willemsen aan de Illustere School.

Overigens moeten we ons er niet teveel van voorstellen: verschillende van deze scholen hadden een kwijnend bestaan door gebrek aan leerlingen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen