Boekbespreking

Dr. M. Elisabeth Kluit, Het Protestantse Reveil in Nederland en daarbuiten. 1815—1865. Uitg. Paris, Amsterdam 1970; 534 blz. Prijs geb. ƒ39,50.

Naar dit reeds lang aangekondigde boek is door menigeen met spanning uitgezien. De schrijfster die jarenlang secretaresse was van de Stichting Het Réveil Archief had al voor dit nieuwe boek verscheen een studie over het Réveil op haar naam staan, getiteld Het Réveil in Nederland. De verschijning van dit boek, in 1936 (dus 34 jaar geleden), was een gebeurtenis. Het was de eerste samenvattende studie over die geestelijke beweging uit de eerste helft van de 19e eeuw die het Réveil wordt genoemd. Ieder die sindsdien iets over deze beweging of bepaalde daartoe behorende personen wilde weten, kwam als vanzelf bij het boek van mej. Kluit terecht. Geen wonder dat het in de naoorlogse jaren alleen antiquarisch en dan nog tegen hoge prijs te verkrijgen was. Het is werkelijk een uitkomst dat nu een tweede druk is verschenen.

Intussen, een tweede druk kan het nauwelijks genoemd worden. De eerste uitgave is er wel geheel in verwerkt maar daarnaast biedt deze nieuwe druk zoveel méér. Meer dan in de eerste druk is aandacht geschonken aan de voorgeschiedenis van het Réveil, waarbij de schrijfster terechtkwam in de 18e en zelfs in de 17e eeuw. Meer dan in de eerste druk is door haar ook aandacht geschonken aan het Réveil in het buitenland, vandaar dat de titel van het boek ook een wijziging heeft ondergaan. En tot slot, ook het tijdsbestek zelf van het optreden van het Réveil is naar voren en naar achteren wat verlengd, het beginpunt wordt gelegd in 1815 en het eindpunt in 1865 (inplaats van 1817 en 1854).

Aan het schrijven van dit boek is een onvoorstelbare hoeveelheid detailonderzoek voorafgegaan, in binnen- en buitenlandse bibliotheken en archieven. Hier ligt stellig de oorzaak dat de Nederlandse Organisatie voor Zuiver Wetenschappelijk Onderzoek bereid is gevonden steun te verlenen aan deze uitgave. Er is onbekend materiaal aan het licht gebracht.

Het boek laat zich gemakkelijk lezen al zal men wel rekening moeten houden met het strikt historisch karakter ervan. Dat houdt in dat er vele feiten en feitjes in worden vermeld. Toch ontbreken niet de grote lijnen, interessante beschrijvingen en karaktertekeningen.

Vooral in haar beschrijving van het Réveil in Nederland vind ik de schrijfster volledig op dreef. Waar het over de bewegingen in het buitenland gaat blijft haar beschrijving (maar hoe kan het ook anders) fragmentarisch. Met name figuren als Da Costa, Capadose, Dirk van Hogendorp en niet te vergeten De Clerq komen goed uit de verf.

De ontwikkeling die in het Réveil geschetst wordt is er een die steeds meer ging in de richting van de praktijk. Een der laatste hoofdstukken heet dan ook 'Het Réveil vindt de praktijk'. Zoals bekend, de eenheid van het Réveil is tenslotte stuk gegaan op het punt van de kerk.

Om nogmaals een vergelijking te trekken met de eerste druk uit 1936. De schrijfster lijkt mij wat critischer te zijn geworden, o.a. ten aanzien van een figuur als Da Costa. Er staat tegenover dat haar beschrijving niet alleen breder maar ook rijper is. Tot slot, onder de vele facetten die er aan het Réveil zijn behoort ook stellig deze dat gesproken kan worden van een herleving van de oude gereformeerde rechtzinnigheid. De feiten en figuren die dit aantonen worden door de schrijfster (die eer geven wij haar) evengoed weergegeven als de andere, maar het viel mij op dat daar waar zij een algemene beschrijving geeft van het wezen en de ontwikkeling van het Réveil dit aspect niet meer naar voren treedt. Dit is eigenlijk het enige punt dat in dit boek een critische vraag bij mij opwierp. Overigens, een pracht boek, ook wat het uiterlijk betreft. Ook zeer geschikt om cadeau te geven. Hartelijk aanbevolen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen