De na-oorlogse koers van de Hervormde Kerk

II

Zoals wel te verwachten viel, de Rapporten van Uppsala zijn in ons land naarstig besproken. Onder andere op de Synode der Ned. Hervormde kerk.

Zij hebben ook onmiddellijk hun invloed doen gelden. Niet voor het minst door middel van actie-groepen die de voorstellen van Uppsala niet alleen overnamen maar ook hebben getracht ze verwezenlijkt te krijgen.

Wij behoeven daar evenwel allerminst verbaasd over te zijn. De inhoud van de Uppsala-Rapporten heeft kunnen aansluiten bij een ontwikkeling die al sinds de jaren gedurende de tweede wereldoorlog, met name binnen onze Hervormde kerk (tot haar beperk ik mij hier), zich heeft ingezet.

Kraemer over de roeping der kerk

De eerste naam die wij in dit verband willen noemen is die van dr. H. Kraemer. Een zendingsman, een 'leek' maar hartstochtelijk betrokken bij kerk en zending, die de oorlogsjaren heeft doorgebracht in ons land. Met al de geestdrift en het élan dat hem eigen was heeft hij in deze jaren en de jaren kort daarna zich geworpen op wat in die dagen heette de kerkelijke kwestie. Hij had, naar zijn zeggen, komende van het zendingsterrein, hier in Nederland een kerk aangetroffen die als in een staat van verdoving verkeerde. Het ontbrak deze kerk aan centrale leiding (wij hadden nog de Haagse Synode) en plaatselijk domineerde de richtingsstrijd. Het doel van Kraemer werd deze kerk, oud en verscheurd, tot een nieuw ontwaken te brengen, en met name haar bewust te maken van haar apostolaire roeping. Hij heeft daartoe getracht de wereld te brengen onder de aandacht van de kerk en haar leden. Vooral zijn boekje De roeping der kerk ten aanzien van de wereld en van het Nederlandsche volk, uit 1945 moet hierbij worden vermeld.

Uit dit boekje, dat inderdaad veel heeft losgemaakt in de Hervormde kerk, vat ik de volgende gedachten samen:

De introvertie der Ned. Hervormde kerk, met andere woorden haar naar binnen gekeerd zijn en haar geïsoleerd leven ten aanzien van de noden dezer wereld is zonde. De kerk zal zich opnieuw moeten bekeren tot God, te weten door opnieuw te aanvaarden dat zij een opdracht heeft ten aanzien van de wereld. De kerk moet zich daartoe ontdoen van haar burgerlijkheid. In het revolutionair tijdsgewricht waarin wij leven zal de kerk ook zelf revolutionair moeten zijn. Gedwongen door de wereldsituatie (het was net na de oorlog) zal de kerk zich rekenschap moeten geven van haar zijn en haar zin, van haar opdracht en haar taak, in de wereld en op de verschillende levensterreinen, de maatschappij, de staat, de cultuur. Is er dan niet een waarheidsvraag, waar de kerk zich allereerst mee bezig heeft te houden? Kraemers antwoord hierop was, dat de strijd hierover moest ophouden. Alle richtingen, van vrijzinnig tot hervormd-gereformeerd, stelde hij voor zich voortaan te houden aan deze korte belijdenis, die volgens hem dé belijdenis van het N. Testament is: Jezus is Heer! en verder ons gezamenlijk te werpen op het apostolaat.

Zoals begrijpelijk is kwamen er tegen het voorstel van Kraemer nogal wat bezwaren, onder andere van de hervormd-gereformeerden, niet voor het minst van de kant van wijlen ds. I. Kievit. Tegenover Kraemer beriep men zich op de reformatorische belijdenisgeschriften. Het aannemen van het voorstel van Kraemer zou leiden tot een reductie van het belijden. Bovendien zag men een belangrijk accentsverschil. De leer van de rechtvaardiging van de goddeloze, de kern van het reformatorische belijden, zag men in gevaar komen.

Kraemer heeft daar antwoord op gegeven. Hij gaf toe dat de leer der rechtvaardiging centraal stond en actueel was in de eeuw der Reformatie, dus de 16e eeuw, maar voegde er aan toe dat wij thans leven in een heel andere situatie. Deze gewijzigde situatie zou verlangen dat de kerk opnieuw en met kracht het absolute Heer-zijn van Christus proclameerde.

Terloops zij aangetekend dat in dit verband ook Luther het bij Kraemer in zijn genoemd boekje heeft moeten ontgelden. Attenderend op Luthers tweerijkenleer, verweet Kraemer Luther een wettische opvatting van de openbaring, met als gevolg een conservatieve houding ten aanzien van de sociale problemen van de tijd waarin hij leefde. Vooral tijdens de boerenopstand zou het verderfelijke van deze opvatting en van deze houding aan het licht zijn getreden.

Kraemers invloed

Kraemers apostolaire visie heeft in de Ned. Hervormde kerk een geweldige weerklank gevonden. Menig vooraanstaand nederlands theoloog stelde zich er achter. Het instituut Kerk en Wereld (Driebergen) verrees. De (nieuwe) kerkorde van 1951 stelde het apostolaat der kerk vóór het belijden der kerk. De ambtelijke vergaderingen der Hervormde kerk werden voorzien van een krans van raden en commissies; zij op zichzelf waren al een organisatorische belichaming van de visie van Kraemer. Heel het gebouw van de Hervormde kerk werd getrokken in deze richting, die van het apostolaat, de taak van de kerk ten aanzien van de wereld.

Tal van geschriften vanwege de Synode der Ned. Hervormde kerk hebben hier ook uitdrukking aan gegeven. Uit de zeer vele noemen wij er slechts twee:

Christen zijn in de nederlandse samenleving (1955). De inhoud van dit geschrift wordt sterk beheerst door de zogenaamde solidariteitsgedachte. Zij kwam in de plaats van de oude antithese-idee. Van de christenen wordt geëist dat zij toch vooral solidair zullen zijn met de wereld.

Revolutie en gerechtigheid (1969). Dit geschrift ademt geheel de geest van Uppsala. Het is een nederlandse bewerking van een deel van de inhoud der Uppsala-Rapporten. Verscheidene van de punten die ik in het voorafgaand artikel heb aangewezen keren hier terug. God is de God der geschiedenis, Hij gaat de kerk voor. Deze is er voor de wereld. Zij dient een voorhoede te zijn op de weg naar het Rijk Gods, hier vooral getypeerd als gerechtigheid. De kerk heeft tot taak te kiezen tegen de bestaande orde en vóór de revolutie. Het politieke engagement mag zij niet schuwen.

Terugblik

De weg nog eens overziende zien wij duidelijk een ontwikkelingslijn. Waar in 1945 vooral door sommige vertegenwoordigers van de hervormd-gereformeerden al zo tegen gewaarschuwd werd is inderdaad gebleken uit te lopen op wat heden niet alleen door bepaalde leden van de kerken maar door de kerken zèlf, waaronder ook de hervormde kerk, gepropageerd wordt.

Niet te ontkennen valt uit de aard der zaak dat deze ontwikkeling in de eerste jaren na de oorlog nog niet geheel kon worden voorzien. Bij Kraemer komt men nog allerlei dingen tegen die er tegenwoordig volkomen uit zijn, en omgekeerd de lijnen van nu zijn veel verder doorgetrokken. Het theologisch denken is 'wereldser', gesaeculariseerder geworden.

En toch zit het er bij Kraemer allemaal eigenlijk al in. Een woord als 'revolutie' vindt men al bij hem. En zijn overaccentuering van het zogenaamde Heer-zijn van Christus is mede een oorzaak van de verhorizontalisering van de theologie in onze dagen.

De koers van onze kerk is hiermee direct in het geding. Wij hebben het niet over een louter theoretisch probleem.

De stukken zijn in zekere zin reeds allen op tafel gekomen in 1956 in de briefwisseling tussen dr. H. Berkhof en ds. G. Boer. Maar de toespitsing ervan ervaren wij in onze dagen.

Nu zoveel gesproken wordt over de weg der kerk in de komende zeventiger jaren mag het wel extra nodig heten de afgelegde weg nog eens te overzien en zich af te vragen of wij wel op de goede weg zijn.

De reformatoren uit de 16e eeuw hebben hierbij wel niet de beslissende stem, dat heeft alleen het Woord van God, maar toch is het wel hoogst belangrijk dat wij hen informeren. Zij in het bijzonder immers hebben getracht te luisteren naar de Schrift, en zijn aldus de kerk tot rijke zegen geworden. Hen geven wij dan ook nu het woord.

(Wordt vervolgd)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen