Onze inbreng in politiek en maatschappij

Politieke keus in vroeger jaren

Het is nog niet zo lang geleden, dat bij de tweede kamer-verkiezingen flinke lijsten met namen van Hervormd-Gereformeerde predikanten werden gepubliceerd, die een aanbeveling deden om op één van de protestants Christelijke partijen te stemmen. Die tijd is naar het ons voorkomt voorbij en niet zozeer omdat die partijen zelf daar niet meer in geïnteresseerd zijn, maar omdat een bewuste positiekeuze in onze Hervormd Gereformeerde kring begint te ontbreken. Wat we hier stellen voor de Hervormd Gereformeerde predikanten geldt in zekere zin over de hele linie. In de kring van Hervormd Gereformeerde intellectuelen ontbreekt deze keus momenteel evenzeer, alle conferenties en studiekringen, die aan het thema politiek en maatschappij gewijd werden ten spijt. En wat voor het politieke leven geldt, geldt ook voor de diverse maatschappelijke verbanden. Onze positiekeuze in allerlei maatschappelijke verhoudingen is op z'n minst onduidelijk. Van een actieve deelname is vaak geen sprake (meer).

Wat betreft de politieke keuze zijn in de loop van de tijd in de Hervormd Gereformeerde kring diverse lijnen te constateren. Voor een deel is de Gereformeerde Bond, politiek gezien, in de keus van veel van haar leden, verwant geweest aan de Anti Revolutionaire Partij. Verschillende Hervormd Gereformeerden hebben vooraanstaande functies in de A.R. bekleed, tot in het partijbestuur toe. Daarnaast hebben velen aan de S.G.P. hun stem of ook hun daadwerkelijke inzet gegeven, terwijl weer anderen, vanuit verwantschap met Hoedemaker, de man van heel de Kerk en heel het volk, in de C.H.U. hebben geparticipeerd. En verder waren er de ééndagsvliegen, zoals de Hervormd Gereformeerde Staatspartij van dr. Lingbeek en de Christelijk Nationale Actie van prof. dr. Hugo Visscher, die onder de Hervormd Gereformeerden hun aanhang hadden en waar een sterk onbehagen over de bestaande politieke partijen tot uiting kwam. Alles bij elkaar een heel spectrum van politieke kleuren. Maar ondanks de gevarieerdheid in keuze, één ding is zeker: in vroeger jaren was 'onze kring' duidelijker politiek en maatschappelijk geëngageerd dan momenteel het geval is.

De bewuste keus in politiek en maatschappelijk opzicht is onder ons sterk afgenomen.

Oorzaken

Daarvoor bestaan ongetwijfeld oorzaken. In de eerste plaats is er de laatste jaren in de grote christelijke politieke partijen een sterk radicaliserende tendens gekomen. Wat momenteel nog de specifiek gereformeerde inbreng in de politieke partijen is, is steeds onduidelijker geworden. Schriftuurlijk geïnspireerde politiek is vaak vervangen door politiek van geïnspireerde christenen, waarbij de bron van inspiratie vaak een andere is dan het Woord. In concrete beslissingen blijkt vaak niet meer het verschil tussen christelijk en niet-christelijke politiek. Waarbij nog komt dat allerlei elementen, die in de na-oorlogse jaren de politiek van socialistische groeperingen hebben bepaald, thans in de vaandels van de Christelijke partijen geschreven zijn, of althans in de radicale vleugels daarvan.

Een tweede factor is dat het politieke en maatschappelijke leven dermate complex geworden zijn, dat de functie van de Gereformeerde Gezindte daarin louter schijnt te betekenen een afremmen van ontwikkelingen, die de toets van het Woord niet kunnen doorstaan, zonder dat we precies weten hoe in concrete zaken nu wèl beslist moet worden, zodanig dat een practische verwezenlijking mogelijk is.

Een derde factor, die een positieve keuze van Hervormd Gereformeerd vaak in de weg staat, is de kerkelijke positie. Als we het eens even zwart-wit mogen stellen wat de politiek betreft: de A.R.P. is de partij van de Dolerenden, de C.H.U. van de Confessionelen, de S.G.P. van de Afgescheidenen, en het G.P.V. van de Vrijgemaakten. In vroeger jaren zijn de kerkelijk verschillende posities vaak oorzaak geweest dat velen de aansluiting bij één van deze partijen met een zekere reserve omringden. En dit element is in de huidige situatie naar het ons voor komt ook nog wel aanwezig. In bepaalde situaties kwamen kerkelijke spanningen juist ook in de politiek openbaar. Daar komt momenteel dan nog bij dat bepaalde theologische achtergronden in de diverse partijen en verbanden sterk meespreken. Dat geldt met name in de A.R., waarin de ontwikkelingen in de Geref. Kerken zich doen gevoelen. Dit geldt ook in de C.H. waar Barth zijn invloed deed gelden. Daarom mag het hier best eens gezegd worden dat vele Hervormd Gereformeerden, die altijd hun stem hebben uitgebracht op één van de grote prot. chr. partijen, daar steeds meer moeite mee hebben gekregen. De politieke verschuivingen in Herv. Geref. gemeenten van de laatste jaren spreken voor zichzelf.

Maatschappijkritiek

We mogen echter niet blijven steken in de analyse en mogen zeker niet berusten in de situatie, die hierboven kort is aangeduid. Want van tweeën één: of de huidige situatie is zó verworden dat actief bezig zijn in politiek en maatschappij niet meer mogelijk is, òf de roeping om bezig te zijn met het politieke en maatschappelijke gebeuren blijft, in welke omstandigheden we ons ook bevinden, zodat het een aanklacht tegen ons is als we ons onttrekken.

Persoonlijk geloof ik dat het laatste het geval is. In verworden situaties hebben de Oud-Testamentische profeten midden onder het volk gestaan met de oproep tot bekering en de daaruit voortvloeiende consequenties voor het politieke en maatschappelijke leven. De apostelen trokken de wereld van hun dagen in en hun boodschap heeft zich niet alleen gericht op de afzonderlijke personen, maar ook op de staten, in de personen van koningen en stadhouders. De Reformatie heeft in een tijd, die volgde op de donkere middeleeuwen, waarin het schijnsel van het Woord verborgen was, een greep gekregen op het volksleven en daarin politieke en maatschappelijke consequenties gehad. En als we zo de geschiedenis bezien dan valt het op hoe steeds weer vanuit hachelijke posities de maatschappij doorzuurd werd met het Woord, waarvan Schriftuurlijk geïnspireerde Christenen het hebben verwacht. De tijd van Groen van Prinsterer is in dit verband ook een sprekend bewijs.

De vraag rijst of we er dan nu mee mogen volstaan om alleen maar onvrede te hebben met de huidige politieke en maatschappelijke constellatie, terwijl we deze onvrede bij woorden laten en daarmee de verantwoordelijkheid van ons afschudden. Want dan is het maar een kleine stap van 'er onvrede mee hebben' naar er 'vrede mee hebben'.

In onze kringen is fundamentele maatschappijkritiek aanwezig. De gezaghebbende plaats van het Woord wordt in de diverse politieke en maatschappelijke verbanden node gemist. Dat heeft als het goed is onze kritische aandacht. Maar laten we niet vergeten dat maatschappijkritiek momenteel een breed om zich heen grijpend verschijnsel is. Maatschappijkritiek is allerwege te signaleren, maar dan in die zin dat men allerwege bezig is bestaande structuren af te breken, zonder er een opbouwend alternatief voor te geven. De invloeden van moderne filosofen, zoals Marcuse e.d., is hier duidelijk waarneembaar. Zodat het zich laat aanzien dat zich een chaotische toestand aan het ontwikkelen is, waarin een gericht beleid ten enenmale ontbreekt.

De vraag is nu of in deze situatie de Gereformeerde Gezindte buiten spel kan blijven staan. Zijn de verlegenheden die allerwege te constateren zijn ook thans niet gelegenheden, die aangegrepen moeten worden om vanuit de kracht van 't Woord te participeren in de samenleving?

Ongetwijfeld zal dat al wel gebeuren. Er zijn nog steeds ook in onze kring de werkers op vooruitgeschoven posten en op minder opvallende plaatsen, die zich inzetten op het politieke en maatschappelijke vlak, die het aandurven om met een onwrikbare overtuiging op de wind te staan en verantwoordelijkheid te dragen. Maar het zou wel eens interessant zijn om te weten hoevelen onder ons in bepaalde maatschappelijke en politieke verbanden nog echt participeren. Als we nu echter zien dat in onze samenleving allerwege nieuwe concentraties ontstaan, meest radicale, dan rijst de vraag of er niet behoefte bestaat aan een brede gereformeerde concentratie, die in de huidige tijd het gezag van het Woord ten volle ho­noreren wil in de politieke en maatschappelijke verbanden. Als we ons niet vergissen zien we bepaalde vleugels in de christelijke politieke partijen naar elkaar toe groeien. Is er soms een situatie aan het groeien, waarin een volledige herstructurering van de bestaande verbanden gestalte krijgen zal? De vraag is dan maar of wij als Hervormd-Gereformeerden hierbij ook betrokken zullen zijn.

We ontveinzen ons niet dat het steeds moeilijker zal worden om een verantwoorde koers te varen in de maatschappelijke wirwar van vragen, die zich aan ons voordoen. We ontveinzen ons ook niet dat een situatie ontstaan kan, waarin een voluit' meedoen vanuit een gereformeerd-bijbelse overtuiging in bepaalde verbanden niet meer m^ogelijk is, zonder ons geweten geweld aan te doen. In ieder geval zal een werkelijk Schriftuurlijk geinspireerde politiek in onze tijd bepaald niet de wind mee hebben.

Maar ontslaat ons dat van de plicht om het Woord Gods tot gelding te brengen in alle verbanden, waarin we zijn gesteld? We zijn verantwoordelijk voor het politieke en maatschappelijke gebeuren van onze tijd, of we nu actief bezig zijn of het laten afweten. De gemakkelijkste weg is om het af te laten weten. Maar er wordt een keuze van ons gevraagd. Vaak is het zo dat we talmend aan de kant blijven staan omdat er in politiek en maatschappelijk opzicht aan de ene groepering dit en aan de andere partij dàt ontbreekt. Maar inmiddels gaan de ontwikkelingen door. En wij, waar staan we? Het gaat er toch ook in onze tijd nog om dat God ook in de samenleving gediend wil wezen? Gereformeerd zijn heeft ook alles te maken met het politieke leven. Moeten we eindelijk niet eens kiezen? Straks bij de stembus zullen we in ieder geval weer moeten kiezen. In feite wordt dan van ons gevraagd hoe we denken over al die etische vragen die thans aan de orde zijn; over vragen als abortus, homofilie, echtscheidingsrecht, de zondag in het openbare leven, het cultuurbeleid niet annex daarmee het huidige subsidiebeleid, en zoveel vragen meer, waar de bijbelse normen in het geding zijn. Hier past geen neutraliteit; maar laten we dan ook niet vergeten dat er in het geheel van de politieke vragen van onze tijd ook andere immense problemen zijn die om een oplossing schreeuwen. Vragen omtrent de medezeggenschap, de ontwikkelingslanden, het oorlogsvraagstuk, de recreatie, mogen we niet verdoezelen of van ons afschudden omdat anderen oplossingen aandragen of vanuit ideologiën handelen, die 'de onze niet zijn'. Gereformeerd zijn betekent als het goed is nog altijd gereformeerd zijn in de brede zin van het Woord, waarbij ook de samenlevingsverbanden in het vizier komen. Daar dienen recht en gerechtigheid gestalte te krijgen. Dat behoort tot de van God gestelde opdracht. Als we in de doordenking van deze vragen verstek laten gaan of het practisch laten afweten, dan laden we een stuk schuld op ons, die we niet goed kunnen praten door beschuldigend de vinger naar anderen uit te steken.

Ik ben me er ten zeerste van bewust dat actieve deelname in de huidige politieke en maatschappelijke verbanden geen eenvoudige zaak is. Want als we belijden dat de kritiek van het Woord over het hele leven gaat, dan betekent dat ook dat we de zonde in de samenlevingsverbanden aanwijzen. Dat wordt je niet in dank afgenomen. In diverse christelijke kringen durft men dit woord nauwelijks meer te gebruiken en dat komt dan ook tot uitdrukking in de christelijke politiek. Maar gereformeerd zijn heeft juist ook in dit opzicht consequenties bij de benaderingen van al die ethische vragen die momenteel aan de orde zijn en waarvan ik er al enkele noemde. In christelijke politiek zit als het goed is een profetisch element, opkomend uit de gehoorzaamheid aan het gebod Gods. De wet van God heeft ook consequenties voor de samenleving. En wanneer daaraan niet beantwoord wordt dan is er sprake van zonde. Dat mag en moet eerlijk gezegd worden in de politiek, ook al is er vrijwel niemand meer die daarvoor nog oog heeft. Dat dat zo weinig meer gebeurt in de christelijke politiek mag wel een oorzaak van grote zorg zijn. Maar daarin klinkt ook de hele ontwikkeling van het protestantisme in ons land door. Gelukkig is er echter nog de verontrusting over. Daarom is er momenteel ook overal de interne spanning, de desintegratie. In de bestaande organisaties gist het. Nieuwe verbanden en organisaties ontstaan. Ook on­der ons ontstaan nieuwe organisaties die zich richten op maatschappelijke sectoren. We denken hier aan de sector van het onderwijs, de omroep, de krant. Maar de gemeenschappelijke bezinning ontbreekt vaak. Zou het geen tijd worden dat diegenen, die zich wezenlijk betrokken voelen bij wat zich in staat en maatschappij afspeelt, de gezamenlijke bezinning eens gestalte gaan geven? Misschien zou het voor velen weer eens een stimulans zijn om zich daadwerkelijk in te zetten in allerlei sectoren van het publieke en maatschappelijke leven.

Het wordt tijd dat we positie gaan kiezen, of onze keuze vernieuwen. Reacties op wat ik hier schreef zijn me welkom. Het is me bekend dat onder ons velen in de impasse zijn gekomen als het gaat om deze vragen, zonder dat ze zich bij die impasse willen neerleggen. Misschien kan er iets gebeuren. We hebben momenteel nog de gelegen tijd.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen