Verschuivingen in de R.K. theologie I

Dat er in de R.K. kerk in onze dagen heel wat in beweging is is niemand onbekend. De berichten daarover zijn zo veelvuldig dat iedereen daarvan wel op de hoogte moet zijn.

Niet voor het minst doen zich de verschuivingen gevoelen in de R.K. theologie. Men kan daar op het moment zelfs weinig vat meer op krijgen; omdat niet overal en door iedereen hetzelfde wordt gezegd, maar er verschillende stromingen en richtingen zijn. Er zijn voorbeelden van theologen die lange tijd samen op gingen maar sinds kort zich openlijk van elkaar gedistantieerd hebben; er zijn ook voorbeelden van theologen die lange tijd vooraan hebben gestaan maar zich hebben teluggetrokken, van progressief reactionair zijn geworden.

Een van de nieuwe theologen die veel van zich heeft doen spreken en niet voor het minst de laatste tijd is de Duitse hoogleraar Hans Küng, verbonden aan de universiteit te Tubingen.

Al is het zeker niet zó dat heel de ontwikkeling in de R.K. theologie aan hem alleen is af te lezen, wel mag worden gesteld dat veel daarvan juist heel sterk bij hem is te vinden. Dat is dan ook de oorzaak dat wij hem hier naar voren brengen en op zijn inzichten wat nader willen ingaan.

Karakterschets van Küngs theologie

Wij willen beginnen met een algemene karakterschets van de theologie van Küng als een eerste inleiding tot zijn denken.

Wie wel eens wat van Küng heeft gelezen zal moeilijk kunnen ontkennen dat hij een boeiende om niet te zeggen meeslepende stijl heeft. Zijn boeken zijn met vaart en vaardigheid geschreven. Niet dat zij blijven steken in het louter journalistieke, Küng snijdt de problemen niet alleen aan maar gaat er menigmaal diep op in; maar hij verstaat de kunst de dingen vrij eenvoudig en overtuigend te zeggen. Zijn werken zijn dan ook heel wat toegankelijker dan b.v. die van zijn Duitse collega Karl Rahner, die in zwaargeladen, lange zinnen zijn bedoelingen als het ware verhullend openbaart. Maar ook is Küng heel wat gemakkelijker te lezen dan de werken van nederlanders als Schillebeeckx en Fiolet. Het is net alsof bij al die anderen de filosofie een veel groter rol speelt dan bij Küng. Onmiskenbaar is er ook bij Küng invloed van filosofische scholen aanwijsbaar, die van Hegel b.v. (waarover hij een dik boek schreef) en die van de moderne taalfilosofie, rnaar er staat tegenover dat Küng telkens probeert de Schrift te laten spreken en niet minder de historie van de kerk.

Hier komt als tweede karaktertrek van zijn theologiseren bij, dat Küng sterk geïnteresseerd is bij de typisch kerkelijke vraagstukken van deze tijd. Zijn theologie beweegt zich voornamelijk rond de leer van de kerk, de ecclesiologie. En niet louter theoretisch en beschouwelijk spreekt hij daarover maar practisch en — om het met een modern woord te zeggen — geëngageerd. Dat is dan ook wel de reden waarom Küng heden zulk een sterk omstreden figuur is in de R.K. kerk. De theologie van Küng is er een waarover men zich opwindt; zowel binnen als buiten de R.K. kerk. Over zijn laatste boek over de 'Onfeilbaarheid? ' kan men in kranten uitspraken lezen van dr. Visser 't Hooft (oud-secretaris-generaal van de Wereldraad) zowel als van Karl Rahner. Küngs boeken boeien de theoloog, maar niet minder de man van de kerk en de theologisch geïnteresseerde leek.

In de derde plaats: Küngs theologie ligt in het geheel van de ontwikkelingen in de R.K. kerk in meer dan een opzicht aan de kop. Zelfs de reeds genoemde Karl Rahner, die al sinds lang aan het hof te Rome in kwade verdenkingen heeft gestaan, vindt dat Küngs boek over de Onfeilbaarheid te ver is gegaan.. Al wil Küng nog steeds voor een trouw lid van de R.K. kerk worden gehouden het valt niet te ontkennen dat hij zich beweegt aan de rand daarvan. Zolang hij echter door Rome geduld wordt, zij het met veel pijn en moeite, laat zijn theologie zien wat heden binnen de Catholica tot het mogelijke behoort. De vraag rijst alleen: hoelang nog?

In de vierde plaats: Een karaktertrek van Küngs theologie is dat zij onmiskenbaar vele bijbelse en reformatorische aspecten vertoont. Dat wil nog niet zeggen dat zijn theologie een reformatorische is, het is er zelfs ver vandaan; maar bepaalde reformatorische aspecten kunnen er niet aan ontzegd worden. Het zal verderop in deze artikelen blijken hoever dat gaat. In ieder geval, er kan gerust worden gezegd dat er geen R.K. theoloog op het moment is die zo goed de taal van de reformatorische christenen weet te spreken als Küng; wat hem uiteraard voor ons tot een boeiende persoonlijkheid maakt.

In hoeverre Küng van betekenis is

Zoals reeds werd opgemerkt, met een weergave van de theologie van Küng, en zeker niet met een weergave van slechts een gedeelte daarvan, kan onmogelijk de hele ontwikkeling in het nieuwe theologische denken binnen de R.K. kerk worden geschetst. De huidige theologische vernieuwing binnen de R.K. kerk is veelvormig verschijnsel. Zij is te vergelijken bij een brede bedding waarbinnen verschillende stromen en stroompjes zich voortbewegen, onder andere het denken van Hans Küng. Ongetwijfeld is Küng representatief voor een bepaald deel van de R.K. theologen, priesters en leken. Maar er staat tegenover dat toch lang niet iedereen zo ver zal willen gaan, b.v. in de afwijzing van de pauselijke onfeilbaarheid als hij. Niettemin, allerlei theologische in­ zichten komt men bij Küng tegen, meestal in grote duidelijkheid, die gemeengoed mogen worden genoemd in heel de nieuwe theologie, niet alleen binnen de R.K.kerk maar voor een deel ook daarbuiten.

Küngs levensloop en werk

Küng is een Zwitser, werd geboren in 1928. Hij studeerde te Rome aan de Gregoriana, aan het Katholieke Instituut te Parijs en aan de Sorbonne. In 1954 werd hij tot priester gewijd; hij is dus geen leek maar geestelijke. Sinds ongeveer een jaar of 10 is hij hoogleraar aan de universiteit van Tubingen, dezelfde universiteit waaraan in het begin van de vorige eeuw voor het eerst zoiets als een nieuwe R.K. theologie begon te leven. Küng staat alleen al door de leerstoel die hij aan deze universiteit bezet in een zekere vernieuwingstraditie. De vakken die hij doceert zijn de dogmatische en oecumenische theologie. Hij is tevens directeur van het Instituut voor oecumenische theologie aan dezelfde universiteit.

Tijdens het Tweede Vaticaanse Concilie bevond Küng zich in Rome, waar hij onder andere menige lezing heeft gehouden. De nederlandse waarnemer, prof. Berkouwer, heeft hem daar horen spreken, en werd, zoals hij eens schreef (Gereformeerd Weekblad 27-11-1970) getroffen door Küngs waarachtigheid. Letterlijk schrijft Berkouwer: '... toen Küng tijdens het concilie in Rome sprak, was het voor hem onbelangrijk wie er bij was. Dat behoorde voor hem mede tot de waarachtigheid en het zou voor hem niets veranderen, wanneer de paus in eigen persoon aanwezig zou zijn geweest'.

Zijn vrijmoedigheid heeft men hem intussen niet in dank afgenomen. Al eerder kreeg Küng moeilijkheden met Rome maar vooral na het verschijnen van zijn laatste boek: Unfehlbar? (Onfeilbaar? ) — men lette op het vraagteken. Het Archief van de Kerken (vroeger Katholiek Archief) gaf in maart van dit jaar een hele bloemlezing van verklaringen die her en der onder andere door het episcopaat zijn afgelegd naar aanleiding van dit boek. Daarbij treft men ook aan de Veroordeling van een officiële instantie als de Commissie voor de geloofsleer van het Italiaanse episcopaat. Vroegere vrienden hebben zich van Küngs opvattingen gedistantieerd; wij noemden al Karl Rahner; maar ook een andere R.K. vernieuwingstheoloog, Yves Congar oefende critiek. Het rooms-katholieke episcopaat in West-Duitsland reageerde gematigd, maar sprak in een Verklaring toch uit dat de volmacht om bindende uitspraken te doen volgens de leer van de kerk toekomt aan de bisschop van Rome als de opvolger van de heilige Petrus en hoofd van het bisschoppencollege — met andere woorden: men geeft Küng geen gelijk. Scherper heeft zich uitgesproken het bureau voor leerstellige studies van het rooms-katholiek episcopaat in Frankrijk, in een Nota, waarin zonder enige restrictie nog weer eens de persoonlijke onfeilbaarheid van de paus wordt onderstreept (Archief van de Kerken 9-4-1971).

De strijd rond Küng is nog niet uitgestreden. De grote vraag is of Rome tot excommunicatie zal overgaan of niet. Er zijn vanuit de roomse orthodoxie bezien wel minder gevaarlijke ketters in de ban gedaan dan Küng is. Een, van de hoofdpijlers van heel het pausdom is door hem aangevallen. Er is een duidelijke tegenspraak tussen de leer van Vaticanum I, waar de dogma's van het primaat en de onfeilbaarheid van de paus werden vastgelegd en de theologische inzichten van deze Tübinger hoogleraar in de dogmatiek. Het is wel waar dat Küng achter de titel van zijn boek over de Onfeilbaarheid een vraagteken heeft gezet en voorgeeft niet anders te doen dan de kwestie ter discussie te stellen, in feite doet hij toch veel meer dan alleen maar wat vragen stellen. Ieder die zijn boek gelezen heeft, komt tot de conclusie dat van heel de pauselijke onfeilbaarheid niets meer overblijft. Geen wonder dat Rome daarop gereageerd heeft en dat waarschijnlijk, misschien binnen niet al te lange tijd, zal laten merken in een of andere tuchtmaatregel. Een nadere kennismaking met de theologie van Küng zal in dit alles verhelderend kunnen werken.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen