Van ideologie gesproken! 1

Het is bekend, dat de financiering uit de 'algemene middelen' der kerk (Generale Kas) van een aantal kerkelijke werkzaamheden, dat binnen onze kerk in gereformeerde zin geschiedt, her en der nogal wat vragen heeft opgeroepen. Vragen niet alleen. Ook weerstanden. Men heeft b.v. wel van een 'koehandel' gesproken.

Nu is deze regeling inderdaad verre van ideaal en wel omdat de kerkelijke situatie zó treurig is, dat zulk een regeling gewenst en aanvaard kon worden.

Maar als wij vragen, of de projecten van algemeen kerkelijke aard, die al sinds jaar en dag uit de algemene middelen bekostigd plegen te worden altijd een weerspiegeling van de kerk in haar geheel zijn (om nog maar te zwijgen van de vraag of zij in het licht van de Heilige Schrift te rechtvaardigen zijn en stroken met de belijdenis), kan het antwoord slechts ontkennend zijn. Aan het werk onder de studenten komt b.v. geen predikant van gereformeerde of duidelijk confessionele signatuur te pas. De verantwoordelijke instanties zijn niet zó veelzijdig, dat zij de benoeming van zulk een predikant kunnen opbrengen. Zouden zij zo ver komen, dan staat het te bezien of zij aan zulk een predikant de vrijheid en ruimte zouden geven zichzelf te zijn en te blijven, om zijn werk naar zijn diepste overtuiging te verrichten. Thans geschiedt de arbeid onder de studenten in grote eenzijdigheid. Is één van de universiteits- en studentenpredikanten het 'Getuigenis' bijgevallen? Toch heeft dit nogal wat instemming geoogst, maar niet in deze kring. Heeft één van hen zich openlijk teweergesteld tegen de dood-is-doodtheorie, die in deze kring wordt voorgestaan?

Welke gezindheid één van de studentenpastores van de Hervormde Gemeente te Delft is toegedaan, is onlangs duidelijk gebleken. Misschien: opnieuw duidelijk gebleken. Ik heb op het oog een drietal artikelen, dat in de nummers van 23 en 30 september en van 7 oktober jl. van 'Hervormd Delft' verschenen is. Zij zijn van de hand van ds. R. Zuurmond en dragen als titel: 'De anti-ideologische strekking van de verkondiging'.

Het is niet zo eenvoudig deze duidelijk weer te geven, want hoewel studentenpastores de naam hebben bezorgd te zijn voor de verstaanbaarhefd van het Evangelie, heb ik zelden een zo onverstaanbaar en duister stuk gelezen. Hoe het bij de gemeente van Delft overgekomen is, is mij niet bekend. In elk geval zag zij in het nummer van de 7de oktober de meditatie naar de 2de pagina verwezen en de eerste pagina geheel gevuld met, behalve het rubriekje 'Kerkdiensten', het slotartikel van ds. Zuurmond, nu in een grotere letter dan de beide andere malen. Toen werden dan ook de ideologieën, die in de christelijke kerk welig tieren bestookt!

In de eerste paragraaf zoekt de schrijver naar een definitie van de ideologie. Hij sluit zich aan bij de definitie, die Van Dale geeft. Deze zegt dat men tegenwoordig onder ideologie vooral verstaat 'het geheel der ideeën dat ten grondslag ligt aan een wijsgerig stelsel, vooral met betrekking tot hun maatschappelijke strekking'.' Ideologieën kunnen uitgroeien tot volledige levens- en wereldbeschouwingen. Er zijn ook ideologische motieven die als ruwe brokken gedachte in een ander stelsel blijven liggen.

Ds. Zuurmond noemt dan als voornaamste kenmerk van een ideologie de absoluutheid. Zij eist absolute waarheid en geldigheid op. Wie haar aanhangt verstaat alles vanuit de ideologie en duidt alles binnen haar kader. Zij interpreteert alles, maar wordt zelf niet geïnterpreteerd. Zij is onherleidbaar en onherroepelijk. Zij kan nooit met argumenten worden weerlegd. Zij is een fundamentele theorie, die zichzelf voortdurend bevestigt en geen kritiek toestaat. Zij laat geen ruimte voor een ander gezag dan dat van zichzelf. Zij ontkent en verwerpt alles wat niet in haar past, is onverdraagzaam, in principe gewelddadig en onmenselijk. Zij is onderscheiden van andere theorieën en wel hierin, dat haar juistheid niet kan en niet mag worden geverifieerd (= op haar waarheid onderzocht). Zij wordt alleen maar aanvaard.

Deze omschrijving is niet onduidelijk. Echter toegepast op de onderhavige artikelen blijkt hoezeer de schrijver zelf in de ban is van ideologisch denken. Wat haalt hij al overhoop! Wat gaat hij niet te lijf! En in dit alles krioelt het van absolute uitspraken.

Zo vervolgt hij met te zeggen, dat de ideologie beheerst wordt door de meta-fysica *). In de gewone fysica gaat het om zaken, die kunnen worden waargenomen en gecontroleerd, maar in de metafysica gaat het 'om onwaarneembare en oncontroleerbare dingen als de 'zin' en de 'achtergrond' van de verschijnselen, het kader waarin en de wijze waarop de verschijnselen moeten worden verstaan'.

Het fascisme is een ideologie. Doch ds. Zuurmond haast zich te stellen: 'Maar het links-hegeliaanse, materialistische marxisme, met zijn dialectische praxistheorie, mag men geen ideologie noemen'. Het heeft 'weliswaar talloze ideologische momenten in zich opgenomen, maar zou die eigenlijk krachtens haar eigen leer weer moeten uitstoten'. Het zou nu op de weg der kerk liggen en op de weg der theologie om het marxisme daarop aan te spreken.

Waarom het marxisme geen ideologie genoemd mag worden, wordt niet duidelijk gemaakt door de schrijver. De lezers moeten dit zonder meer aanvaarden en er genoegen mee nemen, dat men dit niet mag. Van ideologie gesproken!

De tweede paragraaf zet in met de stelling, dat theologisch gesproken de ideologie 'niets anders (is) dan een gesaeculariseerde vorm van natuurlijke religie'. In de natuurlijke religie poogt de mens de dingen te verstaan vanuit iets dat achter de werkelijkheid zou liggen en dat 'god' heet. Laat men uit de verklaringen, waartoe men langs deze weg komt, het woord 'god' weg, dan ontstaat ideologie. Een voorbeeld daarvan is het racisme.

Elke vorm van metafysica is voor de schrijver volstrekt verwerpelijk. Er zijn alleen de waarneembare dingen. Verder niets.

Maar wie elke vorm van metafysica verwerpt, neemt een beslissing van filosofische aard, die vérstrekkende gevolgen voor de theologie heeft. De schrijver stelt zich zonder meer op het standpunt, dat metafysica onbestaanbaar is en beweert vervolgens, na een definitie gegeven te hebben van wat onder ideologie is te ver­ staan, dat men met de ideologie zich bevindt op het terrein van de metafysica. En dat doet hij met grote absoluutheid. Daaraan valt eenvoudig niet te tornen. Maar deze stelling bewijst hij niet. Is dat dan niet ideologisch? Waaraan ontleent ds. Zuurmond het recht ideologie en metafysica zó met elkaar te verbinden als hij doet? Wil hij soms beweren, dat ieder die weet, dat de werkelijkheid méér is dan wij van haar waarnemen, dat er een werkelijkheid boven en buiten de zintuiglijk waarneembare is, een ideoloog is?

Op het door ds. Zuurmond ingenomen standpunt kan ook van openbaring van God geen sprake zijn. Wat nog te verkondigen is, is ontstellend weinig.

Waarom het marxisme wordt beschermd tegen de kwalificatie ideologie, is wel te begrijpen. De wortels van een ideologie liggen per definitie in de metafysica, volgens ds. Zuurmond. Ligt aan één of ander systeem geen metafysica ten grondslag, dan is het geen ideologie. Zulk een systeem is het marxisme, dat men dus vooral geen ideologie noemen mag. Ds. Zuurmond kan hier niet van onderuit, omdat hij op hetzelfde filosofische spoor staat als waarop het marxisme zich beweegt: metafysica is onzin. Er is slechts fysica mogelijk, er zijn alleen waarneembare en controleerbare zaken.

Dat men ondertussen verschrikkelijk ideologisch kan schrijven heeft ds. Zuurmond in zijn tweede en derde artikel opnieuw bewezen.

1) Onder metafysica wordt verstaan de leer aangaande datgene wat boven het direct waarneembare uitgaat.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen