Boekbespreking

Dr. Otto J. de Jong: Nederlandse kerkgeschiedenis; Callenbach, Nijkerk 1972, 448 blz. Ge­bonden, prijs ƒ 49, 50.

Dit al enige tijd geleden aangekondigde boek hebben wij terstond ter hand genomen en gretig gelezen. Van een kerkhistoricus als prof. De Jong te Utrecht, die wij reeds befaamd mogen noemen konden wij niet anders dan een knap studiewerk verwachten en het is dat ook geworden.

Eerst iets over de opzet van het werk. De titel geeft precies weer wat het biedt. Niet een geschiedenis van de hervormde kerk in Nederland maar van al wat kerk heet op ons territoir. Dus ook van de r.-k. kerk, de remonstrantse broederschap, de doopsgezinden en noem maar op. Bovendien is het de bedoeling van de schrijver geweest de kerkgeschiedenis in zo ruim mogelijke zin op te vatten. Het gaat over leer en eredienst, verkondiging en organisatie, terwijl zo nu en dan ook de politieke en maatschappelijke context ter sprake komt. Uit de aard der zaak brengt dit met zich mee dat het een dik boek moest worden wat ook inderdaad het geval is. Het bracht ook met zich mee dat ondanks de omvang van het boek alles nog maar heel beknopt kon worden weergegeven. Ik heb de indruk dat het onder de hand van de schrijver al dikker en omvangrijker werd, aanvankelijk was het namelijkt tegen veel lager prijs aangekondigd.

Er kleven aan deze opzet zeer bepaalde bezwaren. Allereerst van principiële aard. Een kritische maatstaf ontbreekt. En is dat voor een goede kerkgeschiedschrijving beslist nodig? Alle partijdigheid wordt gemeden, maar kan zij worden gemeden? Zit niet in elke onpartijdigheid een stuk schijn? Ook de keus voor wat heet een volstrekte objectiviteit is niettemin een keus! Af en toe blijkt ook wel waar de schrijver staat, zijns ondanks. Onder andere in de titels boven bepaalde hoofdstukken, waarin gesproken wordt over 'opstandelingen (hfdst. 12), 'rechtelozen' (hfdst. 14), 'licht' en 'schaduw' (hfdst. 16). Van Arminius wordt opgemerkt dat hij verband legde tussen Gods eeuwige besluit en de menselijke geloofsdaad (182). Alsof Gomarus dat niet deed. Alleen, Arminius liet de verkiezing, als inhoud van Gods eeuwige besluit, van de menselijke geloofsdaad afhangen! waardoor die verkiezing haar vrije genade-karakter verloor. Op de Dordtse Synode, zo lezen wij, stamde niemand van de kerkelijke hoogleraren onzer universiteiten uit de noordelijke Nederlanden. Waarom deze opmerking, wil zij suggereren dat Uytenbogaerts visie op het calvinisme in de Nederlanden (199) de juiste is? Overigens worden er ook enkele kritische noten geplaatst bij de inhoud van de Dordtse Canones (196). Evenwel, dit zijn incidentele gevallen, de bedoeling is geweest onpartijdig en objectief te zijn. Wij willen tot op zekere hoogte die bedoeling waarderen, maar kunnen toch niet er onderuit te zeggen, dat daardoor dit boek wat kleurloos is geworden, minder boeiend dan een vaderlandse kerkgeschiedenis kan zijn. Toch bevelen wij het aan, vooral aan (aanstaande) predikanten en catecheten en onderwijzers(essen). Het is een pakhuis van kennis aan feiten en verschijnselen op vaderlandse bodem. Men behoeft het niet van a tot z te lezen, maar kan aan de hand van het register een keus maken. Voorlopig zal dit boek wel hèt studiewerk blijven op het terrein dat het bestrijkt.

De uitgever heeft het een passend kleed gegeven, het is goed verzorgd. De prijs ligt hoog, al zeg ik niet van té hoog. Ook de boeken worden steeds duurder, het is nu eenmaal zo.

K. Exalto

Prof. dr. G. Th. Rothuizen: Aristocratisch Christendom (over Dietrich Bonhoeffer), Kok Kampen, 1969.

In een uiterst moeizame stijl heeft de poëet en theoloog Rothuizen een zeer instructief boek geschreven over leven, verzet, oecumene en theologie van Bonhoeffer. De Duitse verzetstheoloog is voor velen prototype van christen-zijn in de wereld naar het stramien van het oer-christendom. Dat was ook Bonhoeffers eigen bedoeling, gezien zijn proefschrift Sanctorum communio (gemeenschap der heiligen) en de achtergrond daarvan in de vroege kerk. Voor velen en steeds meer anderen is hij de profeet van de secularisatie op christelijke bodem; eigenlijk een ketter.

Rothuizen maakt er geen geheim van dat hij een hoge achting heeft voor Bonhoeffers persoon en diens theologie en martelaarschap. De titel doet het reeds kennen. In het boek delen wij niet de afwijzing van de apologetiek (blz. 19) (wetenschap der geloofsverdediging) als een voor de bijbel te onaristocratische zaak met al wat daaraan hangt als het profiteurschap op iemands zwakte in tijden van nood om hem zó voor God te winnen. Evenmin delen wij een theologie van het Kruis, die het lijden Gods in deze wereld is (blz. 35). Ten eerste omdat het patripassianisme (leer van het lijden van de Vader) wel sympathiek. doch toch een ketterij is. Ten tweede omdat het lijden van Jezus Christus volbracht is. Blij zijn we met de verhandeling over Bonhoeffers veranderde gedachten en besluiten in het verzet tot gewelddadig optreden (blz. 106).  Minder duidelijk is ons de ethische verwikkeling van zijn dubbelleven: een verzetsman met de Hitlergroet. Ongetwijfeld geeft ook de bijbel zo'n wandelen op het scherp van een mes aan: Jeremia na zijn gesprek met Zedekia, bepaalt optreden van Paulus. Het is echter wel de vraag, welke zaak men daarmee dient. En de uitleg van Bonhoeffer zelf in 'Vom Erfolg' (blz. 133) lijkt me zeer twijfelachtig. De idee van de 'dubbele gerechtigheid' is al te duidelijk in het tweede hoofdstuk aanwezig. Zoals wij tegen het derde hoofdstuk — over de oecumene — dit bezwaar gevoelen, dat het gaat om het primaat van het Rijk Gods op aarde.

Het boek is helaas doorwemeld van drukfouten en foute zinnen, germanismen etc. Ik zal er geen lijstje van geven. Wie niet opziet tegen de moeite om dit boek te bestuderen, zal merken dat hij een ruim en weids inzicht krijgt, niet alleen in wie Bonhoeffer was en wat hem bewoog doch ook in zijn tijd. De tijd van overgave en verzet!

C. A. Tukker

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen