Wetenschap en religie

In het Engelstalige wetenschappelijke tijdschrift Chemistry and Industry (Chemie en Industrie) van 5 januari l.l.. kwam een nogal opvallend artikel voor onder de titel 'Wetenschap en Religie'. Geen alledaags onderwerp in een wetenschappelijk chemisch tijdschrift. Omdat in dit artikel opmerkelijke dingen worden gezegd heb ik het vertaald en geef ik het hieronder geheel door, waarna ik er nog een aantal opmerkingen over maak.
Sommige passages moet men wellicht twee keer lezen, maar letterlijke weergave leek me beter dan paraphrase.

De inhoud
De schrijver, S. R. Hedges, zegt in zijn artikel: 'Wie ben ik?' 'Hoe begon het heelal?' 'Wat gebeurt er als we sterven?' Tweehonderd jaar geleden zou de grote meerderheid van onze voorouders zich tot de Bijbel hebben gewend voor het antwoord op filosofische vragen als deze. In ieder geval geeft de Bijbel eerlijk ondubbelzinnige antwoorden op al zulke vragen.
Pas ongeveer honderd jaar geleden begonnen Darwin en Wallace (de grondleggers van de evolutietheorie — v. d. G.) een enorme oppositie met hun Theorie van natuurlijke selectie, maar misschien was de publikatie van deze evolutie-ideeen de belangrijkste stimulans, om een toenemend aantal doordenkende mensen ertoe aan te zetten vraagtekens te zetten achter de antwoorden van de Bijbel. Sindsdien heeft het religieuze antwoord meer en meer zijn gezag verloren en de mensen hebben zich in toenemende mate tot de wetenschap gewend in een poging om de mysteries van hun lichamelijke en geestelijke omstandigheden te begrijpen. Gedurende deze periode is het gezag van de kerk dalende geweest, speciaal in vrijzinnige landen als Engeland en Denemarken, maar ook heel duidelijk in minder vrijzinnige landen als de U.S.A. Anglicaanse kerken in sommige districten zijn gelukkig als ze een aantal van 15 personen (voornamelijk vrouwelijke) op zondagavonden bijeenbrengen en menige non-conformistische kapel heeft een nieuwe levensbestemming gevonden, als supermarket of als bankcentrum. Dit alles ondanks de inspanningen van Cliff Richard (een gewezen pop-zanger die nu religieuze liederen zingt) en Malcolm Muggeridge op de tv, om maar niet te noemen allerlei predikanten met gerichte opdracht en pop-songgroepen die geestelijke liederen zingen.

Het probleem is, dat, hoewel de religieuze antwoorden nu niet meer voldoen, er al te dikwijls toch geen eenvoudige rechtlijnige wetenschappelijke antwoorden zijn.
Neem de kwestie: 'Hoe begon het heelal?' De onmogelijkheid om dit eenvoudigweg te beantwoorden vermag de praktizerende wetenschapsbeoefenaar niet te verontrusten. Hij weet dat het wetenschappelijk verstaan erg snel schommelt, vooral gedurende de laatste 10 tot 20 jaar en hij is er tevreden mee dat de wetenschap eventueel wel een antwoord zal vinden, zelfs op de meest fundamentele vragen, hoewel misschien niet gedurende zijn leven. Maar zo gemakkelijk is het niet voor de niet-wetenschappelijke meerderheid. Vele van deze mensen willen eenvoudige logische antwoorden op de fundamentele filosofische vragen, die er eeuwenlang gesteld werden, en als de antwoorden, die de kerken gaven, niet langer voldoen en wetenschappelijke antwoorden twijfelachtig zijn, dan is er een reusachtige sluimerende mogelijkheid voor pseudo-wetenschappelijke filosofieën en religies om de kop op te steken.

Deze religies zijn natuurlijk al onder ons en het aantal van hun aanhangers groeit. Misschien wel het meest belangrijk is de Scientologie (vrij weergegeven: de wetenschap als religie — v. d. G.). In het leven geroepen door een eenmaal vruchtbaar science-fictionschrijver, Lafayette Ron Hubbard, had deze 'religie' haar begin in het leidinggevende Amerikaanse sciencefictionblad van de jaren '40 tot '50 'Astounding Science fiction' (Verbazingwekkend wetenschappelijk verdichtsel). Dat gebeurde in een opstel getiteld: 'Dianetics (het oplossen van spanningen): de moderne wetenschap voor geestelijke gezondheid.
Hoe, vraagt u, kan een opstel over de wetenschap voor geestelijke gezondheid een religie worden? Wel, toen in mei 1950 de uitgave van het tijdschrift met Hubbards opstel praktisch op de dag van publikatie uitverkocht was, moet Hubbard zich hebben gerealiseerd dat hij iets belangrijks had geraakt en in de jaren daarna zijn, dankzij Hubbards intensief onderzoek, de grenzen van Dianetics en Scientiologie voortdurend verlegd. In een kort artikel als dit is het niet mogelijk een goed inzicht te geven in een cultus, die vele jaren nodig had om zich te ontwikkelen, maar voor een fascinerend en gemakkelijk te lezen artikel van de ontwikkeling ervan, doe ik de suggestie eens te duiken in het recent verschenen boek van dr. Chris Evans: Cults of unreason (Harrap), (vrij vertaald: Vereringen van onverstand).

Evenwel, om u enig idee te geven van de opvattingen, kan ik zeggen, dat volgens Hubbard, achter elke menselijke geest een wezen ligt, bekend als een Thetan. 'Thetans' zijn niet lichamelijk en onsterfelijk en zijn een zeer wezenlijk deel van het menselijk bestaan, het deel dat 'zich bewust is bewust te zijn', zoals Hubbard dat noemt. Precies zoals de 'ziel' in het christelijk denken, kan men zeggen.'Maar er is méér! Wanneer u sterft gaat uw 'Thetan' naar iemand anders toe. In feite hebben dezelfde 'Thetans' in een kringloop gelopen vanaf het begin van het heelal. Volgens Hubbard verveelden deze onsterfelijke, onvernietigbare wezens zich met alléén-maar-er-te-zijn en zo begonnen ze spelletjes te spelen. Deze spelletjes bestonden uit het scheppen van werelden van allerlei soort, om daarmee te spelen.
Nadat ontelbare miljoenen jaren waren voorbijgegaan, waren de 'Thetans' meer en meer verzonken geraakt in hun spel, zodat ze zelfs vele miljoenen jaren geleden gingen vergeten, dat ze überhaupt aan het spelen waren, en zodat ze nu rondgaan, denkende dat ze lichamen zijn.
De moeilijkheid met 'Thetans' is, dat ze datgene wat hen eigen is met zich dragen van lichaam tot lichaam. Gelukkig stelt Hubbards 'dianetics' ons in staat om deze oude sporen in de herinnering te zuiveren, evenals de ongelukkige afwijkingen, die gedurende onze eigen levens werden opgelopen, wanneer onze ontledende geest niet volledig functioneerde. Deze oude sporen en nieuwe afwijkingen zijn blijkbaar de oorzaak van al onze psychoses, neuroses en zelfs hoofdzakelijk van onze ziekten. De behandeling daartegen is de eenvoud zelf, of tenminste dat was het in vroeger dagen. De patiënt werd eenvoudigweg gevraagd om te gaan liggen en murmelde dan over enkele fantasieën, die in hem opkwamen, totdat hij, geholpen door de therapeut (de auditor of hoorder in scientology-termen) van streek raakte of opgewonden, waarop de auditor wist, dat zo'n afwijking te voorschijn kwam. Confrontatie met het geheugen is genoeg om het uit de geest te duwen. Zo ziet men, dit is de benadering van de wetenschappelijke gebaseerde religie.

Wat te zeggen van de andere pseudo-wetenschappelijke filosofieën? Wel, daar zijn de vliegende-schotelvereringen, het geloof gebaseerd op black boxes (moeilijk vertaalbaar; zoiets als geheimzinnige elektronische apparatuur, v. d. G.) en stralingen, en vele andere kleine religies, die gewoonlijk opgezet zijn door excentrieke individuen met vreemde ideeën. Geloof in vliegende schotels is misschien dan nog hechter gefundeerd dan veel van die andere concepties.
Als een duidelijker geval kan worden gezien het bestaan van 'Ongeïdentificeerde Vliegende Objecten'; en peilingen van de publieke opinie hebben uitgewezen dat thans meer dan vijftig procent van de bevolking daarin gelooft.
Maar de genoemde religies, die gebaseerd zijn op vliegende schotels vragen een geloof dat nog één of meer stappen verder gaat en gebruikelijkerwijs inhoudt contacten met vreemde wezens van buiten de ruimte, zoals George Adamski's verhaal van zijn ontmoeting in de Mojave Desert met een langharige persoon van Venus, die ski-kousen droeg.
Interessant is dat de boodschap, die, deze vreemdelingen brengen een gemeenschappelijk thema heeft: 'Planeet aarde is in gevaar; herzie uw leven, leer in vrede te leven of ga ten onder.'
De ruimtewezens hebben ook vooruitstrevende ethische principes en wetenschappelijke bekwaamheden maar om verschillende redenen (wij kunnen maar naar één of twee gissen) kan een begincontact met hen alleen worden gemaakt door enkele 'uitverkorenen'.

Wanneer we dit alles in een kleinbeeld overzien, dan hebben deze nieuwe religies, of ze nu intellectueel, naïef of in hoge mate gekunsteld zijn, één ding gemeen. Ze vullen alle een gat op, dat wetenschap en techniek hebben gecreëerd door de kracht van de oude gevestigde religies te ondermijnen. Zij hebben dan ook de mogelijkheid om zich snel uit te breiden.

Van pseudo-wetenschap tot pseudo-religie
Tot zover de inhoud van dit artikel. Het spreekt eigenlijk voor zichzelf. De schrijver in het genoemde tijdschrift maakt zelf niet duidelijk waar hij staat, dat wil zeggen of hij kerkelijk is of niet. Hij geeft slechts een analyse van een verschijnsel dat in onze tijd te zien is, in Engeland en Amerika, een verschijnsel dat zich intussen ook in ons land voordoet. Maar die analyse liegt er niet om.

De wetenschap heeft de religie ondermijnd. Met name door — in ongeoorloofde grensoverschrijding — speculatieve uitspraken te doen over het ontstaan van wereld en kosmos, waar géén wetenschappelijke verklaring gegeven kón en mocht worden. Prof. dr. R. Hooykaas, hoogleraar aan de R.U. te Utrecht, heeft daarom in zijn geschriften, die in Engeland helaas meer bekendheid genieten dan in Nederland, herhaaldelijk betoogd, dat de wetenschap haar enige wettige basis, namelijk het experiment, de proefneming, vaak heeft verlaten en vaak gebaseerd is 'op het drijfzand van menselijke meningen en opvattingen', Hij noemt in dat verband de evolutietheorie een 'onbe­holpen poging om de hand Gods in de geschiedenis te elimineren', dat wil zeggen om het geloof in de scheppende God te ondermijnen. En zo is sinds jaar en dag de mensen van deze eeuw bijgebracht dat alles wetenschappelijk verklaarbaar zou zijn. En tot in christelijke kring toe heeft een evolutiedenken zich breed gemaakt, dat per uiterste consequentie het geloof in de Schrift, het geloof in de levende God doet verdwijnen. Maar inmiddels werd de mens daarmee geworpen op het drijfzand van menselijke meningen, op drassige bodem waarop hij niet staan kan. En daarvan plukken we in onze tijd de vruchten. Dat laat bovenstaand artikel onthullend zien. De mens kan niet zonder religie. Wie niet gelooft gelooft tóch. Hij maakt zichzelf goden. Hij maakt zijn eigen religie.
Vandaar inderdaad het geloof hechten aan theorieën, die onze toekomst in verband brengen met de loop van sterren of planeten, met het verschijnen van kometen, met vliegende schotels en buitenaardse wezens, kortom in theorieën, die ontsproten zijn aan het brein van fantasten, die een religieuze leemte opvullen. Bovenstaand artikel maakt ook duidelijk hoe er thans een wetenschappelijk gefundeerde religie gaat ontstaan en dat deze religie z'n duizenden verslaat. Men zal zeggen: maar dit is geen wetenschap meer! Dit is wetenschaps-fantasie! Jawel, maar de basis ervan is gelegd in de ontsporing van een wetenschap, die al veel eerder eigen grenzen overschreed en antwoorden ging geven op vragen, die alleen, vanuit de Openbaring beantwoord kunnen worden. Wetenschap is nooit vrij van waarden. Een wetenschap die haar eigen grenzen in het licht van de Openbaring niet in acht neemt — zoals de wetenschapsbeoefenaars van de zestiende eeuw, de werkers van het eerste uur, die vrijwel zonder uitzondering christenen waren, dat wél deden — krijgt zelf religieuze trekken, die dan intussen antichristelijk zijn.

Vaste grond
We mogen vanuit de kerk tot de moderne mens, die stuurloos geworden is en daarom zoekt naar een andere religie, zeggen: we hebben het profetische Woord dat zeer vast is. Dat geeft vaste grond. Wat laden wetenschapsbeoefenaars, juist ook christelijke wetenschapsbeoefenaars en theologen die in hun spoor theologiseren, een verantwoordelijkheid op zich, als ze de mensen deze vaste grond ontnemen in ruil voor drijfzand. Want al wegzakkende grijpt de mens dan naar pseudoreligies. Dat blijkt in onze tijd. Want het is óf religie die uit God is óf religie die uit de mens is en dan van de 'mensenmoorder van den beginne'.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen