Was dat het eiland Tholen?

Vrees voor publiciteit
Ik ben noch t.v.-bezitter, noch t.v.-kijker. Maar als oud-Tholenaar (geboren te St. Maartensdijk) heb ik de late avond van vrijdag 1 november vrijgehouden om ergens in de gemeente de documentaire over Tholen te gaan zien, die het IKOR uitzond onder de titel: 'Aan deze zijde van het graf'.
De Tholenaar is in het algemeen bang voor publiciteit. Daar hebben de media het in de loop der jaren ook wel naar gemaakt! Ik zou een hele staalkaart kunnen laten zien van allerlei radio- en t.v .-uitzendingen, van kranten- en tijdschriftenartikelen, die variëren van onbenullig tot venijnig, maar die allemaal ten doel hadden de mensen van dit Zeeuwse eiland en hun religie belachelijk te maken. Een hoogtepunt (of moet ik zeggen: een dieptepunt?) bereikte deze publiciteit rondom de ramp van februari 1953 en rondom de poliogolf van december 1963.
Trouwens, het eiland Tholen staat in deze kwalijke berichtgeving niet alleen. Ook Goeree-Overflakkee, de Waarden, de Veluwe, Staphorst en verschillende andere streken en plaatsen zijn er al herhaaldelijk het slachtoffer van geworden.

Streven naar objectiviteit
Geen wonder dat de samenstellers van bovengenoemde film, Froukje Bos en Ruud Schuitemaker, in eerste instantie niet overal op Tholen met open armen zijn ontvangen. Men vreesde immers dat er opnieuw een beeld van het eiland en z'n be­ woners zou worden ontworpen waarin men zichzelf maar nauwelijks of helemaal niet zou herkennen.
Toch hebben de programmamakers doorgezet en — zoals het IKOR zelf het omschreef — 'door urenlange gesprekken en veelvuldige bezoeken een vertrouwensbasis gelegd'. Uiteindelijk is er uit 30 uren geluidsmateriaal een selektie gemaakt van 40 minuten. In deze 40 minuten kwamen in totaal 6 personen aan het woord, die zich uitspraken over allerlei religieuze en ethische problemen, zoals: het absolute geloof in de soevereine God, Die verkiest en verwerpt, de val van de mens en zijn onmacht ten goede, de (plotselinge en krachtdadige) bekering, het gezag van de Heilige Schrift, de zondagsheiliging, de positie van de vrouw, de sport, de ziekte en de dood.
Aangezien niemand van de geïnterviewden zich wilde laten filmen bleven de 'getuigenissen' anoniem. Men hoorde wel hun stemmen, maar men zag de gezichten niet. De gesprekken werden omlijst met niet-ritmisch gezongen psalmen, met opnamen van het landschap en van dorpsgezichten en met oude prenten die het geloofsleven van de eilandbewoners illustreren.
De programmamakers zeggen zelf dat het beslist niet de bedoeling was de mensen en hun geloofsovertuiging in een kwaad daglicht te stellen. Integendeel, ze wilden op deze wijze juist bij buitenstaanders meer begrip wekken. Dat hebben ze in zoverre waar gemaakt dat ze geen enkel commentaar gaven op de 'getuigenissen' van de Tholenaars en dus de mensen volledig in hun waarde lieten.
Bovendien was de keuze van het eiland Tholen vrij willekeurig. De omroepster, die het programma aankondigde, vertelde dat hier mensen aan het woord kwamen, die voor het overgrote deel behoorden tot de Gereformeerde Gemeenten of tot de Gereformeerde Bond in de Ned. Herv. Kerk, maar verzekerde de kijkers tevens dat de 'getuigenissen' niet specifiek Thools waren, en evengoed konden zijn gegeven door mensen die ergens anders in Nederland wonen.

Zorgvuldige selektie?
De vraag komt op of de samenstellers van deze film geslaagd zijn in hun streven naar objectiviteit. Men kan natuurlijk in het, midden brengen dat immers de mensen zelf aan het woord zijn geweest. Maar is dat op zichzelf een garantie voor objectiviteit? Dan blijft toch nog de vraag over welke mensen aan het woord kwamen ...
Ik zit ook aan te kijken tegen het gegeven dat een selektie is gemaakt van 40 minuten uit geluidsbanden van totaal 30 uur. Bevatten die 40 minuten werkelijk een dwarsdoorsnede van al het materiaal dat voorhanden was? Of heeft men eruit gelicht wat interessant (en pikant!) was en weggelaten wat men minder relevant vond?
Dit zijn — dat besef ik terdege — voorzichtige beschuldigingen aan het adres van de programmamakers, die uiteraard niet te bewijzen zijn, maar die toch ook niet van alle grond zijn ontbloot. Het was namelijk opvallend hoe dezelfde opvattingen steeds weer terugkwamen, opvattingen die misschien representatief zijn voor de uiterste rechtervleugel van de Gereformeerde Gezindte, maar zeker niet voor de doorsnee Hervormd Gereformeerden en ook niet voor de Gereformeerde Gemeenten.
Ik denk hier aan het feit dat in de meeste —niet in alle — gevallen de praedestinatie het uitgangspunt vormde. 'Je kan je plicht doen en dat moet je, maar als je niet uitverkoren bent, dan zit je er toch nog naast ...' Ik denk ook aan de nadruk op een plotselinge en krachtdadige bekering, waarbij ds. P. van Dijke en ds. J. Fraanje als 'modellen' dienden. Het programma was ermee begonnen en later kwam men er nog een keer op terug. Weliswaar werd in een ander gesprek toegegeven dat de bekering ook wel geleidelijk tot stand kon komen, maar er werd onmiddellijk aan toegevoegd dat dit uitzondering was! 'Als God je wil hebben, dan zal je'.
De indruk dat alleen aan het extreme een plaats werd gegeven werd nog versterkt door de opnamen van de zondagse kerkgang. Nergens zag men een Hervormde Kerk in- of uitgaan, wel Gereformeerde en Oud Gereformeerde Gemeenten. Waarmee natuurlijk niet gezegd wil zijn dat die kringen bij uitstek extreem zijn! Maar symtomatisch vond ik het wel ...

De hand in eigen boezem
Ik voel me niet geroepen om het zoveelste klaaglied aan te heffen over 'een vertekend beeld', dat weer geschetst is van een bepaalde streek in ons land. Liever wil ik de vraag stellen of deze IKOR-film ons misschien aanleiding kan geven tot zelfkritiek. We kunnen ons er wel van afmaken door op te merken dat de weergave van de geloofsopvattingen op z'n minst eenzijdig was, maar deze opvattingen blijken dan toch maar te leven onder 'onze' mensen. En heus niet alleen op het eiland Tholen, en heus niet alleen in Oud-Gereformeerde kringen! Hoeveel mensen zouden er zijn, die openlijk of bedekt alles onder beheersing van de uitverkiezing stellen? Die toch — alwéér openlijk of bedekt — de gedachte koesteren: 'Als ik niet uitverkoren ben, dan helpt het me toch niet?' En hoeveel mensen zouden er zijn voor wie een plotselinge, krachtdadige bekering, liefst midden uit de wereld, eigenlijk het ware is? En die dan diep in hun hart toch de Heere aansprakelijk stellen als het niét gebeurt?
Het is moeilijk te bepalen in hoeverre een bepaald soort prediking aan deze en dergelijke opvattingen voedsel geeft. Een prediking waarin altijd maar de vrees doorklinkt voor zelfwerkzaamheid en voor zelfbedrog, en die daarmee, ongewild en onbedoeld, de lijdelijkheid en de zorgeloosheid nog in de hand werkt ...
Wat ik pijnlijk gemist heb in deze film is het getuigenis van een levend geloof. Kon men dat niet vinden of heeft men er niet naar gezocht? De meeste geïnterviewden spraken, naar hun eigen zeggen, 'uit kracht van opvoeding', en men hóópte nog eens tot de beleving te mogen komen, maar men verwachtte dat blijkbaar nauwelijks. Het méést benauwende vond ik dat in die 40 minuten de Naam van Jezus niet één keer werd genoemd. Dat niemand gezegd heeft dat de Heere geen lust heeft in onze dood. Dat Hij staat te wachten om genadig te zijn.
Bestaat de godsdienst van sommige mensen dan alleen maar uit enkele onjuiste begrippen van de praedestinatie, uit een vage eerbied voor Gods Woord, Gods dag en Gods volk, en voor de rest uit een aantal taboes? Moeten buitenstanders dan versterkt worden in hun mening dat het op de eilanden en in die andere streken maar gaat om wat opvattingen en inzettingen van mensen, die met het Evangelie niet zó veel te maken hebben? Ik schrijf deze vragen neer met pijn in het hart, maar ik kon ze bij het zien van deze film en ook daarna niet onderdrukken.
Het zijn vragen die om een antwoord schreeuwen voor ieder die de Kerk en de Gereformeerde Gezindte ter harte gaat.
Ridderkerk

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen