Boekbespreking

A. J. Rasker, De Nederlandse Hervormde Kerk vanaf 1795, Haar geschiedenis en theologie in de negentiende eeuw. Kok, Kampen, 1974, 455 blz., gebonden ƒ 49, 50.

Boeken van dit soort verschijnen er in ons land niet zoveel. Bijna twee eeuwen vaderlandse kerkgeschiedenis worden er in weergegeven. De schrijver, tot voor kort hoogleraar vanwege de Ned. Herv. Kerk aan de Leidse Universiteit, zet in bij het jaar 1795, het jaar waarin ons land de Bataafse Republiek werd en hij eindigt ongeveer bij het jaar 1974. Alle belangrijke gebeurtenissen die er op Hervormd kerkelijk erf in ons land tussen deze jaartallen liggen krijgen min of meer aandacht. Zo leest men hele stukken over de Groninger theologie, de Afscheiding, het Reveil, Kohlbrugge, de moderne theologie, de ethische theologie, de Doleantie, de Confessionelen, de Geref. Bond en de Hervormde kerk in de na-oorlogse jaren. Naarmate de schrijver dichter bij eigen tijd komt wordt hij uitvoeriger. Men merkt dat hij zelf een bewust aandeel heeft gehad in de ontwikkelingen en de gang van zaken in de kerk. Op de (fraaie) omslag wordt het boek een 'standaardwerk' genoemd, wij willen het deze kwalificatie gunnen. Om meer dan een reden. Het is geen kleine opdracht twee eeuwen vaderlandse kerkgeschiedenis te beschrijven; men moet dan in de stof wel goed thuis zijn; prof. Rasker is dat. Hij schrijft bovendien zeer overzichtelijk. De stijl is prettig. Het boek is zo geschreven dat het boeit, ook daar waar het onderwerp niet eenvoudig en gemakkelijk is.

Wij begrijpen dat het een schrijver niet gemakkelijk valt afstand te houden wanneer hij bezig is met zaken die hemzelf zozeer aangaan. Objectiviteit moge een leus zijn en men zal er ook zeker naar streven moeten, gelijk prof. Rasker zelf zegt (17), maar men kan zichzelf niet verloochenen.

Het lijkt ons dat prof. Rasker in het eerste gedeelte van zijn boek beter geslaagd is in het betrachten van de gewenste objectiviteit dan in het tweede gedeelte. En daar liggen dan ook onze bezwaren.

De ontwikkelingen in de theologie in de na-oorlogse jaren worden alle zo positief beoordeeld. Het boek eindigt met een kwalijk verholen sympathie voor de boeken: Geloven vandaag van mevr. Flesseman, van Leer en Christelijk Geloof van prof. Berkhof.

De situatie van de Hervormde kerk kort na de oorlog wordt gekenmerkt als een 'reveil' (295). Af en toe blijken ook Raskers socialistische neigingen. De contra-stemmen worden wel vermeld maar krijgen, gezien de breedvoerigheid waarmee anderen aan het woord komen, weinig volume. Over de Geref. Bond wordt wel wat gezegd maar te weinig. Waarom worden de bedoelingen van de Bond voor een deel omschreven met Van Ruleriaanse karakteriseringen? Van Ruler was een buitenstaander, er is door de Bonders zelf genoeg over hun streven en bedoelingen gezegd. Die literatuur lijkt aan Rasker nagenoeg voorbij te zijn gegaan.

Deze bezwaren wegen ons zwaar. Vooral die betrekking hebben op het kiezen voor de theologieën van Flesseman van Leer en Berkhof en daarmee het kiezen voor de moderne theologie in het algemeen. Juist een historicus die de 19e eeuw beschrijft zou moeten weten welke rampzalige gevolgen voor de kerk een oud en een nieuw modernisme heeft. Waar in de vorige eeuw het modernisme heerste bleef slechts een puinhoop van de kerk over.

Toch willen wij collega's en andere geïnteresseerden die critisch kunnen lezen dit boek van harte aanbevelen. Het is uitermate nuttig het eigen jongste) verleden te kennen. Men gaat de gang van zaken in kerk en theologie dan beter begrijpen en men leert ook een beetje op zijn hoede te zijn.

Dit standaardwerk — want dat is het toch wel — is door Kok te Kampen kloek en voornaam uitge­geven.

C. P. van Andel, Gerhard Tersteegen, Leben und Werk — sein Platz in der Kirchengeschichte, Neukirchener Verlag, 1973. Geb. 370 bIz. Prijs DM 18,90.

In 1961 promoveerde dr. C. P. van Andel op een proefschrift over de bekende Duitse mysticus Gerhard Tersteegen. Thans, 13 jaar later, is er een Duitse vertaling van dit proefschrift verschenen. Reeds het feit dat een Duitse uitgever interesse heeft getoond in dit boek is een felicitatie waard. Dr. Van Andel heeft van de gelegenheid gebruik gemaakt om zijn boek hier en daar wat aan te vullen met materiaal dat hij sinds zijn promotie is tegengekomen. Er werden door hem n.l. enige nieuwe bronnen ontdekt. De Duitse vertaling bevat dan ook iets meer dan het Nederlandse origineel.

Er zijn verder nog een paar verschillen. Het boek kreeg nu een ondertitel waarin is onderstreept dat het ook een kerkhistorische plaatsbepaling van Tersteegen bevat. Verder is er nu een register aan het boek toegevoegd.

Achtereenvolgens beschrijft dr. Van Andel Tersteegens levensloop, zijn relaties, zijn theologie, de betekenis van zijn persoon en werk en tenslotte zijn plaats in de kerkgeschiedenis.

Een groot voordeel acht ik dat dit historische werk, hoewel staande op het peil van een wetenschappelijke dissertatie, toch goed leesbaar is. Ieder die maar enigszins het Duits machtig is kan het aan. Al de Nederlandse uitgave was voor een breed publiek toegankelijk en dat geldt nu ook van de Duitse uitgave.

Zelf heb ik dit boek ervaren als een heel mooi boek. Het boeide me. In kerkhistorisch opzicht biedt het veel. Bovendien is het een voortreffelijke inleiding in de gedachtenwereld van Tersteegen, een waarlijk niet alledaags man.

Van Andel heeft Tersteegen met veel sympathie beschreven. Wel laat hij zo nu en dan merken ook critiek op Tersteegen te hebben maar hij benadert hem toch steeds zeer welwillend. Ik meen dat men dat ook verschuldigd is aan een man als Tersteegen. Tersteegen is een apart man geweest. Hij brengt iemand die wat gevoel heeft voor piëtisme licht in verwarring. Men hoort bij hem zoveel vertrouwde klanken — vertrouwd vanuit Calvijn en de mannen van de Nadere Reformatie — dat men geneigd is zich aan hem gewonnen te geven; maar daar staan dan weer zoveel andere dingen tegenover, dat men daar toch niet toe komen kan. Ik noem wat dit laatste betreft zijn vergeestelijking van de Heilige Schrift, zijn confessioneel indifferentisme, zijn onderwaardering van de sacramenten en zijn sympathieën voor de roomse heiligen.

Bijzonder interessant zijn Tersteegens relaties met Nederland. Hij heeft contacten gehad met bepaalde figuren uit de Vaderlandse kerk; maar ook met voorgangers in doopsgezinde gemeenten. Meermalen heeft hij persoonlijk Nederland bezocht. Hij sprak en schreef als het zo uitkwam Nederlands.

Het is geen wonder dat men in Duitsland in Tersteegen geïnteresseerd is en zo er toe gekomen is  dit boek te vertalen en uit te geven: maar ook in Nederland verdient hij aandacht. Al was het alleen maar om de liederen die hij heeft nagelaten.

Wij zijn er dankbaar voor dat dit mooie boek, dat in de Nederlandse uitgave allang was uitverkocht, nu weer, in het Duits, toegankelijk is geworden. Bovendien is het keurig uitgegeven en tegen een heel matige prijs, dank zij het feit dat de uitgave gesubsidieerd is. Een kans om niet onbenut te laten.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen