Smytegelt en zijn catechismus prediking

Naar Middelburg

Zoals we de vorige keer gezien hebben, deed ds. Smytegelt in 1689 zijn intrede in zijn eerste gemeente Borssele gelegen op Zuid-Beveland. Deze gemeente heeft hij slechts drie jaar gediend. Want in 1592 krijgt hij twee beroepen: Naar Voorburg, en ook naar zijn geboorte-plaats Goes. En wat nu niet meer zou gebeuren, dat deed ds. Smytegelt wel: Hij vertrok naar Goes. Zijn roeping lag in het Zeeuwse land, dat zou telkens opnieuw blijken. In de stad Goes was in die dagen een bloeiende gemeente met 5 predikanten en twee kerkgebouwen. In deze bruisende gemeente krijgt ds. Smytegelt al spoedig met een groot conflict te maken. Enkele vrijgevochten regenten willen de privileges van de stad stellen boven het centrale gezag van stadhouder Willem III. De soldaten van stadhouder Willem III komen er aan te pas, en de regenten komen in de gevangenis terecht.

En dan toont ds. Smytegelt zich een moedig zieleherder. Hoewel hij aan de kant van Oranje stond. En hoewel hij pas twee maanden in Goes stond, zodat men deze daad van een nieuwe predikant gemakkelijk verkeerd kon opvatten. Toch gaat hij de regenten in de gevangenis bezoeken. Ook, al waren zijn politieke inzichten anders. Toch weet hij zich als predikant geroepen om zijn gemeente-leden in de gevangenis te gaan bezoeken.

Smytegelt maakt in zijn geboorte-plaats grote opgang. Men ziet hem duidelijk als een opvolger van de vroegere Witsius. Toch blijft hij niet lang in Goes.

Want na twee jaar, in 1694, neemt ds.Smytegelt een beroep aan naar Middelburg. Dat was de grote en rijke handels-stad op Walcheren. Ook toen al de hoofdstad van Zeeland. Hij moest daar alleen naar toe, want hij was ongehuwd. En zijn moeder, die in de pastorie van Borssele en Goes bij haar zoon had ingewoond, stierf kort nadat hij dit beroep aannam. Het sterven van zijn moeder was voor Smytegelt een zwaar verlies, want zij had hem dikwijls goede raad gegeven, en was voor hem een geestelijke steun geweest.

De gemeente van Middelburg bezat in die tijd 5 kerkgebouwen en 12 predikanten. Enkele bekende collega's van Smytegelt zijn geweest: ds. Schorer, ds. Fruytier, ds. Petrus Immens, ds. Tuinman en ook zijn oom: ds. Pieter Smytegelt.

Deze laatste heeft hem in Middelburg bevestigd met de tekst uit Jesaja 30 : 20: .. uw leraren zullen niet meer als met vleugelen wegvliegen...: en profetie, die vervuld werd. Want ds. Smytegelt bleef tot zijn dood in Middelburg.

Vader Smytegelt

Omdat Middelburg een levende handelsstad was, kreeg men ook te maken met de geestelijke stromingen van die tijd. Zo moest Smytegelt in zijn prediking waarschuwen tegen de navloed van het Labadisme en het opkomende Spinozisme en Rationalisme. Zo trokken rond 1697 de conventikels van Jac. Verschoor en Grietje van Dijk op Walcheren de aandacht. Verschoor leerde, dat de verkorenen geen zonde meer kunnen doen, omdat alles reeds van eeuwigheid is vergeven. Tevens, dat ieder zijn eigen leraar is, zodat godsdienstoefeningen en sacramenten niet nodig zijn.

Verder moest ds. Smytegelt zich keren tegen de leringen van ds. Leenhof, een predikant die in Middelburg werd geboren. Vanuit het Spinozisme kwam ds. Leenhof zover, dat hij zich keerde tegen een bekommerd geloof. Uit de preken die van Smytegelt bewaard zijn gebleven, weten we, dat hij juist veel aandacht besteedde aan de bekommerden.

Het meeste stof deed echter Pontiaan van Hattem opwaaien. Deze was predikant van St. Philipsland. Hij leerde dat zonde geen schuld is, maar een ziekte. De Bijbel moeten we uitleggen 'naar de geest', maar dat was de wijsgerige geest van Spinoza. Nadat Pontiaan van Hattem in 1683 werd afgezet als predikant, trok hij het land door, en maakte overal zijn discipelen. Ook in Middelburg. Daar hield de Hattemist Marinus Booms zijn conventikelen (gezelschappen). In 1707 droeg de kerkeraad aan ds. Smytegelt en twee andere collega's op om een onderzoek in te stellen naar Booms en zijn conventikels. Booms werd toen onder censuur gezet. Ondertussen bleef voor ds. Smytegelt als hoofdzaak: de prediking en het pastoraat. In Middelburg werd in die dagen, evan als in andere steden, ook in de week dienst gehouden. Men noemde dit het 'Kapittelpreken', ledere dinsdagavond werd naar volgorde een hoofdstuk (kapittel) uit de Bijbel uitgelegd, en met datzelfde hoofdstuk ging men op donderdag verder. Zo kwam men in ruim 22 jaar de Bijbel door. Ds. Smytegelt begon op 14 juli 1699 met Genesis 1 en was daar weer aan toe op 14 april 1722. Hij deed dit kapittel-preken afgewisseld met andere collega’s.

In zijn Middelburgse periode is ds. Smytegelt driemaal beroepen. Tweemaal naar Rotterdam en eenmaal naar Utrecht. Maar hij ging niet! Zo bleef hij 40 jaar in Middelburg en kreeg allengs de naam 'Vader Smytegelt'. Naast vele vrienden, had hij ook velen die hem niet moesten. In een preek vertelt hij daarvan; het gebeurde op een keer, dat hij onverwachts op de preekstoel verscheen. Direct verlieten een aantal mensen het kerkgebouw.

Onder zijn vijanden zal men de regenten kunnen rekenen. Hij bekritiseerde openlijk hun beleid. Verder bleven ook die mensen bij hem uit de kerk weg, die het met de praktijk der godzaligheid niet zou nauw wilden nemen. Daarentegen werd hij op de handen gedragen door het eenvoudige volk, dat zijn vertroostende prediking zo gaarne hoorde.

Bekend zijn de 145 preken, die in de bundel 'Het gekrookte Riet (n.a.v. Mattheüs 12:20 en 21) zijn samengebracht. Daarin bespreekt hij allerlei moeilijkheden van bekommerde gelovigen; zo vinden we daarin o.a. 304 kenmerken van het 'gezegende volk'. Deze preken, die echt niet altijd over Mattheüs 12 : 20, 21 gingen, werden gehouden van 1720 tot 1734, dus ongeveer 10 per jaar. Andere prekenbundels die zijn luisteraars nalieten zijn: Een woord op zijn tijd', 'Des Christens heil en sieraad' en ook 'Des Christens Enige Troost’.

Zijn levenseinde

De laatste jaren, dat Smytegelt predikant was, vielen hem zwaar, vanwege zijn slechte gezondheid. Hij werd door heftige lichamelijke pijnen gekweld. Reeds in 1729 klaagt hij daarover. Na herstel van een ziekte, preekt hij dan over de tekst uit Job 14 : 22: Weinige jaren in getal zullen er nog aankomen, en ik zal het pad henengaan, waardoor ik niet zal wederkeren'. In 1735 moest hij op medisch advies emeritaat aanvragen. Ds. de Beveren, die later een biografie over Smytegelt schreef, werd zijn opvolger, 's Zomers preekte hij nog wel eens en bediende nog wel de H. Doop, maar toch werd hij steeds zwakker. Op 1 mei 1739 kreeg hij zijn laatste ziekte, die met ademhalings-moeilijkheden gepaard ging. Daarom had hij het benauwd naar het lichaam. Maar ook wel benauwd in zijn ziel. Toch vond hij telkens troost in het middelaarswerk van Christus. En als bij mocht zien op zijn Heiland, dan kon hij verlangen naar het einde. Vijf dagen lag hij op zijn sterfbed. Enkele uren voor zijn dood bezocht ds. de Bevelen hem nog. Smytegelt sprak toen tot hem: u zal het haast gedaan zijn, 't zal nu niet lang meer duren. Mijn ontbinding is aanstaande. Ik sterf in den gelove'. Op 6 mei 1739 in de morgen 'ontsliep, hy zagtelijk, oud 73 jaren'. Hij werd in de Oude Kerk van Middelburg begraven. De volgende dag hield ds. de Beveren een lijkpredikatie over 'De hemelvaart van Elia’.

Ook aan de levensbeschrijving van deze bekende ds. Smytegelt mogen we de tekst toevoegen uit Hebreeën 13 : 7: gedenkt uwer voorgangeren, die u het woord Gods gesproken hebben; en volgt hun geloof na, aanschouwende de uitkomst hunner wandeling. Zijn ambtsbediening in Middelburg werd rijk gezegend. Zijn levenseinde mocht zijn: en heengaan in het geloof. En het Woord Gods, dat hij gepredikt heeft is bewaard gebleven tot op deze dag. Maar over zijn (catechismus)-prediking een volgende keer.

Veen (N. Br.)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen