Vrijheid en verantwoordelijkheid

2

De tegenstelling in de wijsbegeerte

Als er wijsgerig over vrijheid en verantwoordelijkheid wordt gesproken, valt op, dat al gauw eigenlijk twee andere woorden worden gebezigd. Dat zijn de woorden determinisme en indeterminisme. Het determinisme zegt, dat alles van te voren vast ligt, bepaald is, dat de mens niets te vertellen heeft. Het indeterminisme daarentegen beweert, dat de mens steeds weer vrij is in zijn keuze en beslissing. Heel kort wijden we nog een afzonderlijke beschouwing aan deze beide.

Het determinisme

Deze stroming in het wijsgerig denken zegt dus dat alles van te voren bepaald is. Alles heeft een oorzaak. Niets gebeurt zo maar. Er is een ijzeren wet van oorzaak en gevolg. Elke optredende verandering komt door gebeurtenissen, die er aan voorafgaan. Niets kan zo maar, spontaan, gebeuren. Elk verschijnsel heeft een bepaalde oorzaak. Men meent daarvoor heel sterke aanwijzingen en zelfs bewijzen te hebben. In de medische wetenschap heeft men vastgelegd dat bepaalde ziekten bepaald worden doordat de wil van de patient afhankelijk is van zekere lichamelijke processen. Er zijn ook eigenschappen en aanleg, die met overerving te maken hebben. De leer van de erfelijkheid speelt een grote rol. Dan kan men ook door statistieken heel wat te weten komen. U zult begrijpen dat men bij deze stroming de gedachte als zou de mens vrij kunnen kiezen en beslissen naar het rijk van de fabelen en de sprookjes verwijst.

Het indeterminisme

Scherp tegenover de gedachte als zou alles van te voren bepaald zijn door de wet van oorzaak en gevolg, staat de stroming, die opkomt voor de vrijheid van de mens. Het verleden, zegt men, leidt niet steeds dwangmatig tot een bepaalde beslissing. Men acht helemaal niet bewezen dat overal en altijd alles volgens de ijzeren wet van oorzaak en gevolg verloopt. Bovendien beweert men, dat de wetenschap een geheel ander terrein is dan de werkelijkheid van ons leven, waarbij persoonlijk karakter, inzet, energie veel meer van invloed zijn op gebeurtenissen. Daarbij komt ook nog, zegt men, dat als alles van te voren toch al vaststaat, er geen mogelijkheid en ruimte meer over is voor eigen verantwoordelijkheid, voor schuldbesef, voor aanklagend geweten. Dan is de mens niet nieer dan een soort machine, die doet, wat hij doen moet.

En nu het christelijk geloof

Ik zou me kunnen voorstellen, dat u in beide gedachtengangen denkbeelden tegenkomt, die u aanspreken. Dat alles vastligt en dat alles geleid wordt, zal door ons niet worden tegengesproken. Maar dat er ook persoonlijke verantwoordelijkheid is, een diep en oprecht schuldbesef een kostelijke zaak is, een aanklagend geweten kan benauwen, zal ook waar zijn!

Maar bij nader inzien blijkt toch, dat voor het christelijk geloof, dat zich regelt naar de Schrift, deze gehele wijsgerige tegenstelling niet ter zake is. Deze tegenstelling speelt wel in een atheïstische, dus god-loze levensbeschouwing. Maar het geloof kan met deze tegenstelling eenvoudig niets beginnen. Het christelijk geloof belijdt, in gehoorzaamheid aan de Heilige Schrift en samen met de Kerk der eeuwen enerzijds de volstrekte souvereiniteit Gods. Maar 't weet ook, dat de grote Schepper aller dingen de mens heeft geschapen naar Zijn beeld, dus ook als een redelijk, zedelijk, onsterfelijk schepsel. In alles is de mens en het menselijk leven diep afhankelijk van de Heere. Zonder Zijn wil kunnen we ons niet roeren of bewegen. Gods voorzienig bestel gaat over alle dingen. In oudere dogmatieken en zelfs belijdenissen wordt de voorzienigheid Gods wel eens onderscheiden in onderhouding, regering en medewerking. Anderzijds wordt de mens telkens weer gesteld voor de eis van Gods oproep tot gehoorzaamheid, bekering, boetvaardigheid om vergeving van zonden te ontvangen en vernieuwing van het leven deelachtig te worden.

Beide stromingen dus afgewezen

Het determinisme ziet de mens als een mechanisme. Automatisch pleegt de mens handelingen, waarvoor hij niet aansprakelijk kan zijn. Daarbij wordt de mens als schepsel Gods, geschapen naar Gods beeld, gevallen door de zonde, ontkend. Toch krijgt deze gedachtengang een grotere aanhang in deze moderne tijd, meer dan we wellicht weten.

Maar ook indeterminisme, waarbij de mens dus een vrije wil heeft, vrij kan kiezen, doet aan het getuigenis der Schrift onrecht. De mens is vrij geschapen, maar is doodgevallen in dé zonde. Herscheppende genade is nodig om ja tegen God te leren zeggen.

K. a. Z.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen