De dood ontmaskerd

In dit boek van collega Exalto, Hervormd predikant van Hasselt, wordt een onderwerp behandeld, dat hedentendage hoogst actueel is. Het gaat hier over de dood en het levenseinde. Alleen, de wijze waarop deze zaak naar voren komt vertoont geen zweem van modetheologie of hedendaags denken. Wij hebben hier het geluid van iemand, die voluit wil staan in de traditie van het klassiek reformatorisch belijden en van dit standpunt uit critiek geeft op al wat tegenwoordig over dit onderwerp wordt te berde gebracht, 't Terrein van dit boek is weloverwogen en zorgvuldig afgebakend; het handelt over de voorbereiding op de dood in de late middeleeuwen, in de reformatie en in de gereformeerde theologie in de 17e en begin 18e eeuw. En door deze beperking én door de keuze van het onderwerp heeft de auteur velen aan zich verplicht, want daardoor heeft hij licht doen vallen op een vergeten onderdeel van de gereformeerde vroomheid. De schrijver heeft een aantal auteurs de revue laten passeren, die voor een deel vergeten, voor een ander deel nog bekend, ons voorgeslacht hulp hebben willen bieden bij de voorbereiding op het sterven. Naast Luther en Calvijn handelt hij dan over Charles Drelincourt, William Perkins, Dionysius Spranckhuijsen, Jacobus Borstius, Johannes Hoornbeek, Guiljelmus Saldenus, Franciscus Ridderus en Daniël de Roy.

Wel te verstaan: hij behandelt van ieder der genoemden een enkel geschrift, dat de pastorale strekking heeft de weg naar de dood te vergemakkelijken. Hij doet dat overwegend in chronologische volgorde door hun boeken te excerperen en op die manier leesbaarder te maken. Zo komt de boodschap van deze oude schrijvers directer tot ons over. Hij plaatst de behandelde schrijvers tegen de achtergrond van hun tijd, hun loopbaan en enkele markante levensgebeurtenissen. Daardoor worden ze in enkele potloodstrepen als het ware levend voor ons gezet. Als geheel genomen is de wijze van behandeling zuiver historisch, het verraadt althans de hand van de historicus van professie. Toch wil het ons voorkomen, dat de schrijver niet enkel en alleen uit historische motieven op de gelukkige gedachte van het onderwerp is gekomen. Er zit in dit boek ook een diepere intentie.

Al lezende komt namelijk naar voren, hoe bewogen de schrijver is met de diepe nood van de stervende en vooral in zijn slotbeschouwig breekt deze gedachte volledig door, wanneer hij de theologen verantwoordelijk stelt voor de vervalsing van het wereld-en mensbeeld in de tijdgeest van onze levensperiode. In dit boek, een proefschrift waardig, vindt de leergierige lezer een vloed van literatuur verwijzingen en noten, die hem voor verdere studie nader op weg helpen.

Maar wat is dan de eigenaardige boodschap van dit boek? Tweeledig naar onze smaak. Vooreerst ontvangen we een beeld van het reformatorisch-bijbelsbelijden over de dood. De reuzen Luther en Calvijn worden in hun gedachten over de voorbereiding omtrent het sterven weergegeven. Dan staan we in het hooggebergte. Om het muzikaal te zeggen: hier is het grondmotief aangegeven van de troost tegen de dood: de levensgemeenschap met Christus. De eerste Zondag van de Heidelbergse Catechismus wordt hier breed verklankt. Na een gezette lezing van dit boek blijft dit onze hoofdindruk. Na dit hoofdmotief in het pedaal komen nu de vulstemmen: ze omranken de hoofdmelodie op eigen manier. Ze geven de goudstukken weer in wisselgeld. Dat benadeelt niet de waarde, maar bevordert wel de hanteerbaarheid voor iedere dag. De genoemde schrijvers als Drelincourt en Perkins hebben naar Calvijn geluisterd en hem vertolkt voor het pastoraat. Ook hier: nadere reformatie. Dat betekent in pastorale vorm omzetten der Bijbelse grondgedachten. Zo ooit, dan blijkt hier hoe de oude vaders vlak naast hun gemeenteleden kwamen staan. Ze wekken op tot een leven met Christus, tot voorzorg en zorg omtrent het aardse goed, tot schuldbelijdenis. Bovenal valt op hoezeer him eigenlijke doel is de dood te ontmaskeren door de levensgemeenschap met Chris­tus te accentueren. Alle werkheiligheid en wetticisme is hier vreemd en verdwenen. Al lezende krijgt men diep respect voor die karakteristieke persoonlijkheden der nadere reformatie. Zij ontstaken hun lamp weliswaar aan de reformatoren, met name aan Calvijn, maar het heeft hun gedachten niet vervlakt. Wat een schriftkennis, wat een mensenkennis, wat een diep peilen van de dood en de zonde als oorzaak van de dood. De metalen woorden van het doopformulier kwamen ons voor de geest: dit leven is niet anders dan een gestadige dood. Dat hebben die ouden tot op de bodem doorgrond, maar daarom hebben zij zich temeer uitgestrekt naar de Levensbron. Dé eeuwigheidshunkering is hier te tasten. Niet als een romantische droom, maar als een loutering van het puur aardse leven. Zo ooit, dan heeft de auteur met de stukken aangetoond, dat alleen de eeuwigheid het tijdelijk leven doorgloeit en transparant maakt. De ouden hebben nergens wereldvlucht, noch wereldmijding, maar wel wijding. Getemperde waardering voor het aardeleven.

Van deze hoofdopzet uit critiseert Exalto het huidig theologisch-filosofisch denken. Dat is de tweede lijn van de boodschap van dit boek. Er is een verneveling van de dood. Boze geesten verduisteren de bijbelse beseffen van zonde en dood. De reformatorische religie concentreert zich in navolging van Calvijn op een overdenking van het toekomstige leven. De vlucht in het aardse en de aarde ontneemt echter aan het leven alle eeuwigheidsbeseffen. Wat erger is: de pelgrimsethiek ontbreekt. De saecularisatie wordt ten onrechte positief gewaardeerd.

Daardoor wordt de mens autonoom verklaard. Dit betekent een demonisering van het mensenleven. Harde noten worden hier gekraakt, die de auteur zeker niet in dank zullen worden afgenomen. Bijna zeker voorspellen wij, dat men zijn boek uitkrijten zal voor antiek, 'bonds', niet op de hoogte van de tijd, reactionnair. Het zij zo. Maar wie dieper ziet dan de kreten van de dag en veel bij stervenden verkeert, weet, dat alle kreten verstommen in het aangezicht van de dood en dat wij de hand uitsteken naar Een, die voor altijd troost.

Het boek is verstaanbaar geschreven en toont ons de grote waarde van exacte bronnenstudie. Hoezeer blijkt, dat alle eeuwen door hetzelfde vraagstuk aan de orde is. Maar terwijl de modetheologie straks hopeloos veroudert, leeft de klassieke volop. Zij geeft het hoogste antwoord, dat de trots van ons neerwerpt. Of zij soms daarom zo wordt verguisd?

Hebben wij nog wensen? Zeker: een wat beknopter weergave zou dienstig zijn geweest. Naarmate het boek het einde nadert, wordt de auteur al bondiger. Zelf zegt hij ergens dat vele gedachten van de auteurs worden herhaald. Ook is de auteur soms minitieus. Wat ons een manco lijkt, is dat de schrijver de lijn niet doortrekt in pastorale zin. Wel vat hij de conclusie van zijn werk aan om daarmee de huidige theologie te critiseren. Zou het niet nuttiger geweest zijn tevens in een enkel hoofdstuk pastorale adviezen voor nu te geven? Ons dunkt, daaraan is veel behoefte. Wij vonden verder nog al wat drukfouten en een enkele stijlfout. De uitvoering is voornaam. Overigens: een boek van kloeke studiezin. Een boek dat temidden van veel mistbanken en regenwolken het uitzicht op de hemel openstoot en openhoudt. De schrijver dank.

Huizen

Drs. K. Exalto, De dood ontmaskerd, uitg. T. Bolland, 225 blz. Amsterdam 1975, ƒ 24, 50.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen