Heilige Geest en kerkorde

Willekeur

Het is zo langzamerhand wel algemeen bekend geworden dat zich in de Hervormde Kerk vaak chaotische toestanden voordoen. Met een zinspeling op het tijdperk der Richteren in Israël kan men zeggen: Velen doen wat goed is in eigen oog. Of de kerkorde het toelaat of niet toelaat, daar rekent men niet mee, men doet waar men zin in heeft of wat men nodig acht. En de officiële organen van de kerk, tot en met de generale synode, doen er weinig aan. Ja, zo nu en dan een wijziging in de kerkorde. Maar daarmee wordt het kwaad niet beteugeld, alleen maar gelegitimeerd. De visie wint steeds meer veld dat een kerkorde een blauwdruk moet zijn van een bestaande toestand. Zij past zich in dat geval gewoon aan bij een reeds sinds lang of sinds kort bestaande situatie.

Zo is het in de Hervormde Kerk. Hoe is het daarbuiten ? Hoe het in andere kerken gesteld is laten wij rusten. Maar wel willen wij wijzen op het bestaan van de vele vrije groepen in ons land. Meer dan ooit wordt heden hun stem gehoord. Er komt heel wat lectuur uit die hoek op de boekenmarkt. Zij hebben ook beduidende invloed in de Evangelische Omroep. Zij hebben de leiding bij het organiseren van landdagen. En zo is er meer.

In zoverre er in deze groepen sprake is van een vorm van kerkelijk leven, of, gelijk men in dit geval beter kan zeggen: van gemeentelijk leven volstaat men met een minimum aan orde. Hier vooral leeft sterk de vrees de Geest te binden aan een zekere orde. Men wil vrijheid. Eisen worden weinig gesteld. Regels waaraan men zich moet houden zijn er niet veel. Men vertegenwoordigt wat het type kerkzijn of gemeente-zijn betreft wat men al vanouds genoemd heeft: het vrije, ofwel het independentistische, d.w.z. het onafhankelijke (elke gemeente is onafhankelijk van andere gemeenten), ofwel het congregationalistische type. Congregationalisme is een woord dat afgeleid is van 'congregatie', een Latijns woord dat 'gemeente' kan betekenen. De gemeente is hier uitgangspunt, en niet alleen uitgangspunt maar ook eind-punt. Er mag binnen dit type dan enig contact zijn en overleg zijn tussen de diverse gemeenten, men is niet door bredere vergaderingen, als classis, provinciale en nationale synoden aan elkaar verbonden. Er kunnen niet b.v. door een synode regels worden opgesteld waaraan alle gemeenten zich hebben te houden, op straffe van moeilijkheden met b.v. het beroepingswerk. De kerken van dit type hebben menigmaal veel verdeeldheid en verscheurdheid laten zien; en dat is ook geen wonder. Als voorbeeld zouden wij kunnen wijzen op de Doopsgezinde Broederschap in ons land. Zij is al vanaf haar ontstaan één lange geschiedenis van wederzijds elkaar in de ban doen en van scheuringen en groepsvormingen.

Wij willen hiermee niet zeggen dat de Hervormde Kerk hier altijd vrij van is geweest. Zij is dat nu niet en ook in het verleden is zij dat niet steeds geweest. Maar dan toch altijd ondanks een orde die eenheid beoogde. De verdeeldheden en scheuringen in onze kerk waren geen gevolg van haar belijdenis en ook niet van de structuur van haar orde, maar deden zich desondanks voor.

De kerk is menigmaal ontzonken aan haar gereformeerd belijden, maar niet minder aan haar gereformeerd kerk-zijn. In die situatie leven wij ook heden. En dan niet alleen links, maar helaas ! ook rechts. Min of meer willekeurige handelingen doen zich niet alleen voor bij vrijzinnige en midden-orthodoxe ambtsdragers en gemeenteleden maar ook bij zulken die de naam gereformeerd willen dragen. Men lijkt wel eens meer independentistisch of congregationalistisch gezind te zijn dan gereformeerd. En zelfs is men soms nog erger dan independentistisch, want in de vrije kerken en groepen staat men tenminste nog erg op de eenheid van de gemeente en de eenheid van de groep, onder ons komt het echter bij bepaalde lieden voor dat zelfs ook die eenheid van de gemeente, naar het schijnt, van weinig gewicht meer is.

Neen, wij generaliseren niet. Niet overal is het zo. Waarlijk niet. En gelukkig niet! In talloze van onze gemeenten tracht men ordelijk te leven, tracht men zich te houden aan de regels van het kerkelijke leven, begeert men van harte de eenheid, denkt men over de kerk gereformeerd. Wat wij hebben willen constateren is slechts een zekere tendens; maar die er dan toch wel is. En zij wordt ook hier en daar zichtbaar. Mede bevorderd door allerlei nieuwe inzichten in de kerk en door allerlei nieuwe bepalingen die hoewel zij kerkordelijk zijn daarom nog niet gereformeerd kerkordelijk zijn.

De kerk zelf is, principieel gezien, één grote chaos, en dat dan ook gereformeerd denkende voorgangers en gemeenteleden in de war geraken is te begrijpen. De normen voor het ware kerk-zijn worden hoe langer hoe minder zichtbaar. Wat is in onze huidige kerkorde nog naar de belijdenis en wat niet ? Moet héél de kerkorde gehouden worden of mag een selectie worden toegepast ? De oriëntatie wordt hoe langer hoe moeilijker. Wanneer de hervormd gereformeerden het soms ook niet meer zien en ook niet meer weten, dan ligt voor een niet gering deel de schuld daarvan bij het geheel van de kerk. Maar de schuld van het geheel van de kerk is tegelijk ook weer onze schuld. Kortom, het ligt allemaal zo verschrikkelijk gecompliceerd.

En kan nu in dit labyrinth toch een draad in de hand gegeven worden waarmee men de weg terug kan vinden ? Wij maken er allerminst aanspraak op op ons eentje dat te kunnen. Maar wij willen iets zeggen opdat er althans niet niets gezegd wordt.

Reformatie

In de tijd van de Reformatie kwam men terstond nadat men in de leer van Rome ging verschillen, te staan voor het probleem van een nieuwe kerkelijke orde. De roomse hiërarchie werd afgezworen. Zij was een knellend juk geweest. Zij had een dodelijke uitwerking gehad op de rechte prediking van het Evangelie. Van 'bovenaf' was de kerk geleid en bestuurd, de macht was de kerkelijke leiders naar het hoofd gestegen, het leven des Geestes naar de regel van het Woord had geen kansen gekregen.

Maar hoe nu ? Luthers (nood-)oplossing laten wij rusten. Pas Calvijn heeft op dit punt de eigenlijkke reformatie gebracht. Hij is uitgegaan van het eigen recht der kerk. De kerk staat noch onder een paus nóch onder de overheid, maar alleen onder Christus.

De regels voor de regering der kerk moeten, zo stelde Calvijn, gevonden worden in de Schrift. Hij heeft dan ook op dit punt, gelijk als op alle andere punten, ijverig de Schrift onderzocht.

Zo kwam hij tot zijn ambtsleer; zo kwam hij ook tot zijn leer aangaande de ordening van het kerkelijke leven. Er waren in de stad Geneve en in het land waar hij woonde, Zwitserland, remmende factoren die Calvijn hebben verhinderd in dezen volkomen te bereiken wat hij bereiken wilde. In Frankrijk waar de Gereformeerde Kerk als een vervolgde kerk wat haar inrichting betreft minder last had van een bemoeizieke overheid ging het beter. En in de Nederlanden is het; wat later, ook beter gegaan, al was ook hier de overheid een lastige factor.

Zo is ontstaan wat wij noemen de presbyteriaal-synodale kerkinrichting van de Gereformeerde Kerk in de Nederlanden.

Ordelijk

Uitgangspunt van de gereformeerde vaderen is geweest dat in de kerk van Christus alles ordelijk dient toe te gaan. Toen zij in 1568, in de tijd dat Alva hier zo vreselijk huishield, voor het eerst in convent bijeenkwamen op een geheime plaats in Wezel, dus in het buitenland, werd reeds daar een kerkorde ontworpen. Ik laat hier afdrukken de Voorrede op deze kerkorde, en ik doe dat omdat zij de wezenlijke elementen van het gereformeerde kerkrecht bevatten waar ook heden nog ieder die gereformeerd wil zijn niet alleen in de doctrina (de leer), maar ook in de disciplina (de tucht, de praktijk) zich aan zal hebben te houden. De Voorrede luidt als volgt: 'De Apostel gebiedt dat alles in de Kerke ordentlick, ende eerbaarlick moet toegaan; op dat een eenparige toestemminge in de Kercke blycke, ende gevonden worden, niet alleen in de Leere, maar oock in deselve ordre, ende Politie: ende om dusdanige eenparigheyt oock in alle Nederlandsche Kerken te onderhouden, soo heeft ons goetgedacht dese volgende Articulen, waar over raat gepleegt is by de best Gereformeerde Kerken in andere plaatsen, ordentlick hier voor te stellen, op dat die alle met gemeyne toestemminge van de Dienaren Godts in Nederlant tot een salige vrucht der Gemeynte besegelt, ende onderhouden mogen worden'. (C. Hooijer, Oude Kerkordeningen, Zalthommel 1865, 33).

Wij maken bij deze Voorrede de volgende 4 opmerkingen:

1. De inzet is een apostolisch woord, dus een woord uit de Schrift, te weten 1 Cor. 14 : 40, waar de apostel Paulus zegt: Laten alle dingen eerlijk en met orde geschieden.

Het opmerkelijke is dat deze tekst ons verplaatst in een situatie die wel hoogst actueel kan worden genoemd. In de gemeente te Corinthe was een krachtige werking van de Geest. Er deden zich allerlei Geesteswerkingen voor. En wat heeft nu Paulus gedaan ? Hij heeft ten eerste de liefde verheven boven al deze gaven, en ten tweede krachtig de rem gezet op de chaotische toestanden die zich als gevolg van al deze geestesgaven voordeden hier in de gemeente te Corinthe. Hij riep deze gemeente tot de orde ! De aangehaalde tekst is een apostolisch bevel tot het handhaven en bewaren van de orde in de gemeente. In de eredienst maar verder ook in héél het kerkelijke leven (alle dingen, staat er) dient er orde te zijn.

Wanneer nu de kerkorde van Wezel 1568, zoals hierboven is verhaald, begint met dit 'apostolisch bevel' moet ons dat toch wel iets te zeggen hebben. Ook een kerkorde dient naar de Schrift te zijn ! Het is niet zó dat de kerk georganiseerd zou mogen worden naar de theologie van deze of gene hooggeleerde, of naar de eisen van de tijd, of slechts een blauwdruk zou mogen zijn van bepaalde reeds bestaande toestanden. Neen, zij moet naar de Schrift zijn, en als zij dat is dan is ze tegelijk ook normatief. Dan is zij een concrete toepassing en realisering van apostolische vermaningen. Men kan aan een kerkorde niet in geestelijke hooghartigheid voorbijgaan. Ook niet met een beroep op de Geest. Paulus heeft de moed gehad de schijn op zich te laden het werk des Geestes af te remmen, in te dammen of zelfs af te breken; die schijn heeft hem er echter niet van weerhouden toch aan te dringen op orde. Omdat Paulus ook het gehéél op het oog had. Hij was geen moderne individualist, evenmin een geestdrijver. Hij heeft niet geschroomd de leden van de gemeente te Corinthe te beteugelen in hun Geestes-vrijheid. Wel wetend, dat zich zoveel van de geest met de kleine g mengt onder hetgeen het werk is van de Geest met de grote G. In Apostolische volmacht, en dat was een volmacht des Geestes, stelde hij de orde boven hetgeen zich aandiende als vrijheid in de Geest. En onze gereformeerde vaderen hebben zich hieraan geconformeerd. Al hun denken over de organisatie der kerk en hun regeling daarvan in concrete artikelen of bepalingen werd hen ingegeven door wat Paulus in de Geest heeft bevolen, nl. dat alle dingen ordelijk dienen te geschieden.

2. De Voorrede zegt ook wat het doel is van het bevel tot een ordelijk leven. Immers, er wordt gesproken over een 'eenparige toestemminge'. Met andere woorden: het gaat om de eenheid in de kerk. Een kerk kan en mag niet zijn een huis dat tegen zichzelf verdeeld is. En de Voorrede zegt nadrukkelijk dat dit niet alleen geldt ten aanzien van de leer maar ook ten aanzien van de orde en de Politie, dat wil zeggen: de regering in de kerk. Wat verderop wordt gesproken over 'eenparigheyt'. Overal in de kerk dient geleefd te worden naar een en dezelfde regel. Zo alleen kan er eenparigheid zijn. Er kunnen geen uitzonderingen worden gemaakt. Wat in de gemeente A eis is, is ook eis in gemeente B. De eenheid der kerk is een groot goed. Is er geen eenheid in de orde dan kan er ook geen eenheid in de leer blijven. Leer en kerkorde zijn niet van elkaar te scheiden. Het handhaven van de rechte leer staat of valt met het al of niet zich houden aan de kerkelijke orde. Ik zou dit met nadruk willen voorhouden aan diegenen onder ons die zo gemakkelijk plegen om te gaan met wat in de kerkorde geboden of verboden wordt.

3. De Voorrede spreekt duidelijk uit dat het hier gestelde een algemeen gereformeerd beginsel is. Er is geïnformeerd bij andere gereformeerde kerken, dat wil zeggen: gereformeerde kerken in andere landen. De kerkorde van Wezel is niet geweest een louter op zichzelf staand geval. Zij heeft bredere betekenis. Zoals hier het kerkelijk leven geregeld werd zo diende het overal zo te zijn. In het Gereformeerde Protestantisme zijn er uitgesproken kerkordelij ke beginselen ! Wie ten aanzien van deze beginselen anders denkt zal zich niet gereformeerd mogen noemen. Deze beginselen liggen dermate in de confessie, de belijdenis der kerk, verworteld dat afwijking ervan afwijking in de leer en confessie is.

4. Er wordt in de Voorrede veel zegen verwacht van het zich houden aan de orde der kerk. Wat voor ogen stond was 'een salige vrucht der Gemeynte'. Men had de gemeente op het oog ! In elke echt gereformeerde kerkorde gaat het om de gemeente. En het woord 'gemeente' heeft hier een diepe en brede klank. Wat wij laken in de huidige (nieuwe) kerkorde is dat dat gezichtspunt te weinig overheerst. Men ziet over de gemeente héén. Er is iets in van wat in later tijd nog veel sterker is geworden: een visie op de wereld waarin de gemeente op de achtergrond komt te staan. Het zit duidelijk in de volgorde: eerst apostolaat en dan pas belijdenis. Hiermee is niet gezegd, dat wij ons nu ontslagen kunnnen achten ons aan deze kerkorde te houden (waar ik nog op terug hoop te komen). Maar te betreuren, diep te betreuren is het wel. De niet in alle opzichten gereformeerde visie van prof. Van Ruler en de bepaald niet gereformeerde visie van prof. Kraemer hebben diepe sporen getrokken in de huidige kerkorde. En de kerk heeft bij monde van een grote meerderheid in de synode dit genomen. Het is een van de redenen waarom wij heden middenin de verwarring zitten.

(wordt vervolgd)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen