Bevrijdingstheologie?

1

Enkele maanden geleden werd te Putten een conferentie georganiseerd over het thema 'Bevrijding', één en ander n.a.v de aisemblee van de Wereldraad van Kerken, die dit najaar over dit onderwerp wordt gehouden. Binnenkort begint deze assemblee. Bijgaand laten we volgen de lezing die gehouden werd op deze conferentie n.a.v. de stukken, die werden gepubliceerd ter gelegenheid van de komende assemblee. De lezers willen we graag op deze wijze enige voorlichting geven over wat in Nairobi aan de orde zal zijn. Het gaat hier om ingrijpende zaken, zaken die ieders aandacht waard zijn, vanwege de enorme gevaren die hier dreigen. Voor de overige bijdragen op deze conferentie als ook de mijne verwijze ik naar het boekje 'Bevrijding in de Oecumene' (uitgave Buijten en Schipperheijn, A'dam).

Het is een bijna onmogelijke opgave om in een kort bestek een inzicht te geven in wat dan aangeduid wordt met de naam revolutietheologie, bevrijdingstheologie of messiaanse theologie en welke namen voor moderne theologische stromingen er nog meer in omloop mogen zijn. De organisatoren van deze dag (conferentie in Putten; zie inleiding) hebben het thema van de conferentie echter toegespitst op de komende assemblee van de Wereldraad van Kerken, waar het onderwerp bevrijding centraal staat. Ik beperk mij dan ook in mijn lezing tot een aantal opmerkingen betreffende de studiemappen, die voor verschillende secties van de Wereldraad-assemblee door commissies van voorbereiding zijn samengesteld, waarna ik ook op enkele publikaties van de laatste jaren betreffende de theologie van de revolutie wil ingaan.

De genoemde studiemappen bevatten vele uittreksels uit tijdschriftartikelen en dergelijke uit allerlei delen van de wereld, waarbij de samenstellers verbindende teksten of eigen beschouwingen geven. Ik moet vooraf maar heel eerlijk zeggen, dat ik bij de voorbereiding, toen ik de diverse studiemappen bestudeerde, vaak bevangen werd door een gevoel van verbijstering en aan de andere kant door een gevoel van machteloosheid. Een gevoel van verbijstering omdat me meer dan ooit duidelijk werd hoever de heirbaan, waarlangs deze karavaan voorttrekt, verwijderd is van de weg, waarop de Reformatie gegaan is vanuit de herontdekking van het Woord; en hoezeer de theologie, die hier achter zit, gevangen is in een ideologisch kader. Anderzijds zei ik, een gevoel van machteloosheid en wel hierom omdat elk redelijk bijbels appèl op deze theologie stuk lijkt te breken op een hantering van de Schrift, die niet gestempeld is door het Sola Scriptura. Van de Schrift wordt óf een beperkt deel gebruikt óf de Schriftgegevens worden zó geduid en geïnterpreteerd, dat de exegetische norm 'de Schrift verklaart zichzelf, is haar eigen vertolker' is ingeruild voor andere normen.

Ik besef zeer wel dat ik op deze wijze inzet met enkele zware beschuldigingen. Die zullen moeten worden waargemaakt. Ik wil daartoe — gegeven de opdracht die ik kreeg — een poging doen door u kennis te laten nemen van zaken die ik in de, mappen vond en die we in enkele geschriften over de revolutie aantreffen. Men kan daarvan zeggen, dat stemmen van afzonderlijke theologen en anderen uit de wereldkerk niet op rekening van de Wereldraad van Kerken mogen komen, maar als deze symptomatisch zijn voor de inhoud van de mappen dan komt één en ander toch wel anders te liggen. Al realiseer ik me verder ook zeer wel dat met deze stukken bepaald niet een doorsnee van de wereldkerk, ook niet van die kerken die bij de Wereldraad zijn aangesloten, is gegeven. Het tegendeel zou wel eens het geval kunnen zijn.

Jezus Christus bevrijdt en verenigt

Het thema van de Wereldraadassemblee is: Jezus Christ frees and unites; Jezus Christus bevrijdt en verenigt. Een thema dat polyinterpretabel (voor velerlei uitleg vatbaar) is, vandaar dat we zullen moeten zoeken naar de lading onder deze vlag. Duidelijk is mij geworden, dat de koerswijziging van de Wereldraad in de zestiger jaren in de rapporten onverhuld naar voren komt. Ging het in het verband van de Wereldraad eerst om de eenheid van kerken en christenen, thans ligt het accent op de eenheid van de mensen, van de mensheid. Jezus Christus bevrijdt en verenigt alle mensen, waarbij de vraag naar het gelóóf in Hem van ondergeschikte betekenis wordt. 'De kerk' — zo las ik — is het medium van het mysterie van de redding der volkeren. Ze is het teken van Gods liefde voor alle mensen. Ze is niet geplaatst tegenover de wereld, waarvan ze (namelijk) vanuit een bepaalde gezichtshoek een deel is.

In de naoorlogse jaren leefde deze idee van de solidariteit van de kerk met de wereld, in tegenstelling met de antithesegedachte al sterk, waarbij men óók al kon constateren, dat daarachter de gedachte zat, dat de gehele mensheid verzoend is met God; maar het Christus-belijdende element, het getuigende element, het appèl tot geloof was er bepaald óók. Maar deze solidariteitsgedachte is geradicaliseerd en de praktische consequentie is thans een verschuiving van getuigenis naar dialoog (tweegesprek met andere religies). De Kerk is er ook buiten de Kerk ! Ik citeer: 'Als de boom aan zijn vruchten gekend wordt dan kan er geen twijfel over bestaan, dat de armen en nederigen in alle landen, die worden verteerd door smachtend verlangen naar God, reeds die vrede ontvangen die de Heere garandeert aan allen op wie Zijn gunst rust. Deze verlossing buiten Israël naar het vlees en buiten de historische kerk is het resultaat van de Opstanding, welke alle dingen vult met de volheid van Christus.' Men ziet hier de gedachte van de Kerk buiten de Kerk duidelijk naar voren komen. Om deze 'Kerk' toch christelijk te duiden wordt gezegd, dat Christus overal verborgen is in het mysterie van Zijn zelfverhulling.

Wanneer genade bezit neemt van een brahmaan, een boeddhist of een moslim terwijl hij zijn geschriften leest, dan iè het Christus die als licht ontvangen wordt. Christus is er dan met verhulling van zichzelf. Maar de Geest is present. 'De Geest is overal present, vult alle dingen en dat is een eigenschap onderscheiden van de Zoon'.

Bekering overbodig

Op deze wijze wordt de oproep tot bekering geheel overbodig. In de dialoog gaat het echter ook niet om de bekering van mensen maar om wederkerige verrijking en bevruchting. Elk idee van apologie moet dan ook vermeden worden 'als we werkelijk willen ontmoeten onze broeders van een andere religieuze traditie'.

Zo'n ontmoeting is er één in geloof, hoop en liefde, waarbij men uitgaat van gemeenschappelijke religieuze ervaring.

Wanneer men dit leest denkt men onwillekeurig aan de bewogen oproep van Paulus: wij bidden u van Christuswege, laat u met God verzoenen, want Dien die geen zonde gekend heeft heeft hij zonde voor ons gemaakt. Paulus zegt niet: je bent verzoend. Neen, hij wist de schrik des Heeren, óók vanuit een ervaring, namelijk toen hem het felle licht omscheen op de weg van Damascus. Daarna wist hij van de noodzaak van oproep tot bekering. Grijp ze die ten dode wankelen! Maar we stuiten hier — zoals gezegd — op het Woordgebruik en de Schriftinterpretatie. Soms wordt eerlijk gezegd dat het Sola Scriptura (de Schrift alléén) afgewezen wordt. Ik citeer: 'The Book alone', het boek alleen kan niet langer het enige zijn. De kerk, de gelovigen zijn ook van belang. Bovendien door dialoog en gezamenlijk onderzoek zullen we ontdekken de bron van het leven: de Christus van het evangelie. Daarom kunnen we niet alleen een opvoeding (onderwijs) hebben met de Bijbel centraal, we moeten namelijk op onze hoede zijn dat de Bijbel, welke ons als christenen verenigt, ons scheidt van de rest van de wereld. We moeten onze kinderen niet isoleren van de wereld als geheel. Daarom hebben we nodig een world-centred education (een op de wereld geconcentreerde opvoeding). Hier wordt het Sola Scriptura heel duidelijk verlaten. Het gaat hier om een nieuw openbaringsdenken. De eigentijdse levenservaring wordt mede een bron, waaruit christenen voor hun staan in het leven hebben te putten.

Daarom is voor allen, die het bij het Sola van de Reformatie willen houden — de Schrift zegt dat al wie woorden toedoet of afdoet van de Woorden van dit Boek, diens naam zal worden uitgedaan uit het Boek des Levens — er het gevoel van machteloosheid, omdat men in de gesprekken over deze dingen in feite niet meer op het Woord als onfeilbare en alleen gezaghebbende bron en norm voor het leven kan appelleren. Daarom kan men zich afvragen of Christus, die bevrijdt en verenigt, wel de Christus der Schriften is als Hij óók de Christus van de ervaring van alle mensen wordt genoemd. Wordt Christus zó niet meer een idee dan een Persoon ?

Heirbaan van Gods kinderen?

Ik moet zeggen, dat ik vrees dat de heirbaan, waarlangs deze toegespitste theologie zo voorttrekt, daarom ook niet de weg is, waarop Gods kinderen de levende aanraking met het Woord ervaren en door de Geest de geloofsvereniging kennen met Jezus Christus, het Hoofd van de gemeente. De Schrift zegt dat wie in de Zoon gelooft het eeuwige leven heeft en dat wie de Zoon ongehoorzaam is de toorn van God tot in eeuwigheid blijft dragen. Ligt daar niet de antithese tussen kerk en wereld ? En als het dan tóch om solidariteit gaat is dat dan niet vanuit het besef dat de zonde elk mens vanaf zijn prilste begin stempelt en dat we daarom allen van dezelfde genade moeten leven wil er van behoud sprake zijn ? Maar deze solidariteit leidt dan ook tot een bewogen uitgaan naar mensen die ten dode wankelen om hen de redding in Christus te verkondigen. Gaat dit element ontbreken — zoals in het huidige theologisch denken geschiedt — en gaat men uit van een in principe verloste mensheid, die men niet meer voor het heil in Christus behoeft te winnen dan kan men zich wel afvragen of er wel sprake kan zijn van echte bewogenheid om het lot van de mensheid. Is het werkelijk bijbels om de armen en de hongerigen uitsluitend op die toestand als te behoren bij Christus aan te spreken ? Toen Christus de schare gespijzigd had — en ik dacht dat daar bepaald de les ook in ligt voor ons om de hongerigen te spijzigen — ging Hij hen spreken van het eigenlijke doel van Zijn komen in de wereld. Maar die woorden vond men hard en er bleven er slechts twaalf bij Hem. Die konden niet weggaan want Hij had de woorden van het eeuwige leven, zoals Petrus zei. Ze bleven niet om het brood maar om het leven.

Wanneer we niet de totale Schrift laten spreken maar er dingen uitsnijden of woorden op uitsluitend sociaal-ethische wijze gaan duiden dan is de versectarisering van het christendom in principe gegeven. Ik geloof dat de nieuwe theologie tot die versectarisering in niet geringe mate bijdraagt.

Taak van de kerk in de wereld

Het zal duidelijk zijn dat het zicht op de mensheid als een eenheid, als een in principe verloste broederschap, een fundamentele verschuiving geeft van de visie op de taak en de plaats van de kerk in de wereld t.o.v. de reformatorische visie. De kerk als vergadering van ware Christgelovigen, waarin en waardoor het kerkvergaderende werk van de Heilige Geest plaats vindt, is geworden mysterie van de redding, de bevrijding van alle volken. De Wor(i-centred position wordt vervangen door world-centred position.

Het gaat hierbij méér om de collectiviteit, de samenleving met haar structuren en verhoudingen dan om het individu. Een nieuw social gospel (sociaal evangelie) maar dan in mondiale dat is wereldwijde zin heeft zich ontwikkeld. Dat is de dominant van de moderne theologie geworden. En daarbij wordt de aansluiting niet zelden bij het marxisme gezocht. Het is opvallend hoe vaak daarvan ook sprake is van de studiemappen van de komende assemblee. In een uittreksel van een rapport van een christelijke studentenbeweging in Oost-Duitsland lezen we, dat onze christelijke zekerheid, in het hebben van bijbelse antwoorden op alle vragen voor iedereen, verrot en nutteloos is geworden en dat we de gave aan het verwerven zijn om vragen te stellen — eerst aan onszelf en onze traditie en ook aan onze marxistische vrienden(!) — vragen die nuttig zouden kunnen zijn om te komen tot gezamenlijke inspanningen. Dat is een pijnlijk proces voor ons —zo wordt gezegd — maar meer nog voor de marxisten, die dan het beeld moeten gaan begrijpen van een polariserende christenheid. Maar we ontdekken ook — zo wordt vervolgd — dat de nieuwe ontwikkelingen die zich aan het voltrekken zijn, niet opkomen vanuit ons lezen van de Bijbel maar dat ze begonnen zijn door niet-christenen, marxisten die vandaag de echte vertolkers van een christelijke traditie zijn, die wij nodig moeten herkennen als authentiek christelijk. Nog erger maakt het Joseph Needham in Anticipation. Hij speelt met de gedachte dat het enige werkelijk christelijke land in de wereld China zou zijn, ten spijt de absolute verwerping van alle religie. Want waar is Christus ? Waar het goede is en waar goede dingen worden gedaan. En dat is in China het geval. 'Mijn ideaal is', aldus Needham, een praktisch socialisme en op het eind het communisme, als u wilt, maar dan niet één, dat fundamenteel atheïstisch en agnostisch is, maar één welke in ieder geval toelaat de praktijk van de eredienst in de tempel, al zal die tempel in de nieuwe stad, in het hemels Jeruzalem niet meer nodig zijn. Verder lees ik dat in de ontmoeting met de marxisten christenen de ideologische elementen uit het christelijk geloof moeten verwijderen in een geest van zelfkritiek. Het omgekeerde lees ik niet.

(wordt vervolgd)

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen