De christen en de staat in revolutionaire tijden

De Covenanters

Prof. G. N. M. Collins uit Edinburgh, die aldaar kerkgeschiedenis doceert aan det Free Church College, refereerde over een boeiende episode in de Schotse kerkgeschiedenis, n.l. de zogenaamde Covenanting Times.

Voor het Schotse presbyterianisme was het Engelse episcopalisme in het begin van de 17de eeuw een beslist onverteerbare zaak.

Niet de koning, naar episcopaalse opvatting, maar Jezus Christus was hoofd van de kerk. De bisschoppen bleken vanaf het begin slechts vazallen te zijn geweest van de koning.

Daarentegen was koning Charles I, evenals zijn voorgangers, overtuigd van het divine right of kings (goddelijk recht van de koningen).

Bekende presbyteriaanse voormannen, als Samuel Rutherford en George Gillespie vonden een leider in Alexander Henderson.

Toen de controverse zich toespitste nam de oppositie haar toevlucht tot een oude Schotse traditie, waarbij de edelen om hun eigen belangen te handhaven, zich verenigden in een 'band', waarbij ze elkaar wederzijds hulp beloofden. Verschillende 'Godly Bands' zwoeren in 1560 reeds plechtig de Reformatie te zullen bewaren.

Alexander Henderson en Archibald Johnston kregen opdracht een 'band' te organiseren, die zoveel mogelijk de volksklassen moest omvatten. Henderson was predikant en Johnston jurist.

Op 28 febr. 1638 werd het National Covenant (verbond) gesloten in de Greyfriars Kir te Edinburgh, en de volgende dag door duizenden getekend — door velen met hun bloed — in de Greyfriars Churchyard.

Plechtig zwoer men te zullen bestrijden 'for Christs Crown and Covenant' (voor Christus kroon en verbond), hetgeen later in de strijdvaandels van de Covenanters geschreven stond.

Men zou strijden vóór Christus, en dus tégen koning Charles, die zich 'Head of the Church' (hoofd der kerk) wist, naar Anglicaanse traditie.

Prof. Collins stelde uitdrukkelijk, dat de Covenanters daarmee beslist geen novum toevoegden aan de essentie van de Reformatie.

Ze brachten slechts in praktijk wat John Knox geleerd en gepropageerd had. Had ook John Knox zich niet gesteld tegenover de koning toen het ging om de eer en de zaak van God ? ! Zijn vlammend geschrift 'The first Blast of the Trumpet against the monstruous Regiment of Women' (De eerste trompetstoot tegen de monsterachtige regering van vrouwen) tegen koningin Mary van Engeland was nog niet vergeten. Bovendien pleitte Knox destijds Mary Stuart van Schotland de doodstraf te geven wegens moord (op echtgenoot) en overspel (Bothwell).

Collins trok de lijn door naar Geneve door te stellen, dat Knox op zijn beurt weer was beïnvloed door de 'ordres ecclesiastiques' van Geneve.

Bovendien kreeg het Covenant een religieuze geladenheid door de gedachte, dat Groot-Brittannië was het Israël (verbondsvolk) van het Westen. Daarbij kwam, dat de Convenants ook wortelen in de traditie (vooral Schotse) van het sluiten van persoonlijke verbonden met God (ook een Oud Testamentische . gedachte; we lezen dit ook in het dagboek van de latere Thomas Boston), deze persoonlijke verbonden vonden veelal ook een schriftelijke neerslag. Eén en ander werd nog geïnspireerd en geadstrueerd door de bekende 'Lex Rex' van Samuel Rutherford. Volgens dit geschrift is de wet koning, en niet de autocraat op de troon. Wél moet er een regering zijn met Goddelijke sanctie, maar de eigenlijke regering behoort aan het volk! Ze kunnen hun autoriteit delegeren aan een vertegenwoordiger (de koning). Deze dient dan wel te regeren overeenkomstig de Goddelijke Wet.

Hier werden de grondslagen gelegd voor de latere democratie !

Ook het Claviijnse 'Anliegen' een eventuele opstand tegen een vorst te plaatsen onder leiding van 'prinsen van den bloede' (aristocratie) was gehonoreerd; immers de meeste Schotse edelen plaatsten zich aan de zijde van de Reformatie en namen deel aan het Covenant.

Met veel historisch materiaal illustreerde Collins deze uitermate boeiende episode uit de Schotse kerkgeschiedenis, die op een lyrische wijze beschreven is door A. Smellie in zijn prachtige boek 'Men of the Covenant' (verkrijgbaar bij de Banner of Truth Trust in Edinburgh).

Het Covenant was in die tijd-beslist een revolutionair idee, maar de Covenanters beschouwden zichzelf allerminst als opstandelingen, maar de koningen, die niet goed regeerden, dat waten de eigenlijke rebellen.

Na dit referaat kwam Lloyd Jones kennelijk goed op dreef, hij noemde het verhaal van Collins althans 'een boeiende epos van de heroïsche geschiedenis der Schotten'. We zouden in deze tijd wat meer moeten hebben van de houding van de Covenanters: Zij waren reuzen ! wat we thans nodig hebben is niet nog meer intellectualisme, maar 'we need to be moved (we hebben nodig bewogen te worden). Aldus Lloyd Jones na het referaat van Prof. Collins.

Het 17de eeuwse Puritanisme

Over dit onderwerp refereerde ds. Peter Lewis, een jong predikant uit Nottingham, die nog kort geleden hierover een gedegen studie schreef, n.l. 'The Genius of Puritanism'.

Ook Lewis begon met een uitgebreide his­torische schets. Het Puritanisme kwam niet uit de lucht vallen, maar had zijn wortels reeds in de Middeleeuwen. De Puriteinen wilden aanvankelijk 'freedom in worship' (vrijheid in liturgie), dit leidde langzamerhand tot de idee van de 'political freedom' (politieke vijheid).

Ze opponeerden tegen het episcopaalse systeem: the King is Supreme Head of the Church (koning is hoogste autoriteit in de kerk).

Lewis stelde nadrukkelijk, dat het Puritanisme meer een leken-beweging is geweest, dan een zaak van de 'ministers' (predikanten).

In het Lager Huis zaten vele Puriteinen. Koningin Elisabeth beschouwde de oppositie tegen de kerk als tegen haar zelf. Op den duur gingen de Puriteinen zich zelf ook zo zien.

Zo groeide het religieuze Puritanisme uit tot een politieke oppositie tegen het despotisme.

Onder koning James I (1603-1625) verklaarden de Puriteinen het Episcopalisme openlijk de oorlog. Immers de puriteinse Sabbath was een protest geworden tegen de volksontaarding. De Puritein Bound schreef zijn 'Book on the Sabbath' (1595). Nu kwam koning James I met zijn 'Book of Sports' (1618), wat een vrijere zondagsviering voorstond. De Puriteinen stonden nu voor de keuze God of de mens (de koning) te gehoorzamen. Door dit 'Book of Sports' werd het volk in oppositie gedreven tegen de koning. Koning Charles I legde er in 1630 nog een schepje boven op door middel van de 'Declaration of Sports'. De keuze was nu: gehoorzamen of verbannen worden ! Achter dit alles zat de anglicaanse aartsbisschop en adviseur van de koning Laud, die vóór alles uit was op 'unity': een politieke eenheid d.m.v. een kerkelijke eenheid.

Ook Lewis verwees naar John Knox ter rechtvaardiging van een revolutionaire omwenteling. Immers: 'The chief end of government is the glory of God' (Het hoogste doel van de regering is de eer van God).

Als de vorst hieraan niet voldoet, dient hij te worden bestreden tot in de uiterste consequenties ! Ook bij Calvijn, aldus Lewis, vinden we de gedachte dat de tiran zonodig vervangen mag worden.

En kunnen we dan zo niet stellen, dat het Puritanisme 'Geneve naar Londen heeft gebracht' ?

Volgens Lewis valt er een duidelijke lijn te noteren van Knox naar Cromwell, al is dit dan een geradicaliseerde.

Cromwell zette de koningsgezinde leden van het parlement af, en dwong de overgebelevenen om de koning als hoogverrader te veroordelen.

Waarop Charles onthoofd werd. Nadat het parlement in al te enthousiaste vaarwateren was terecht gekomen, hief Cromwell het parlement op en leidde sinds 1653 Engeland als Lord Protector.

Volgens Lewis was dit onvermijdelijk een uitvloeisel van de Puriteinse dogma's: Wat Goodman en anderen zeiden, dat dééd Cromwell.

Het Puritanisme is aldus sterk democratisch geworden, zo stelde Lewis, als gevolg van een fusering van calvinisme met geheel eigen puriteinse gedachten. De predikanten gingen daarbij beslist niet voorop, zoals dikwijls gesteld wordt, hoogstens hebben ze gemaaid wat ze min of meer onbedoeld gezaaid hadden.

Lewis benadrukte, dat men Rom. 13 : 1 niet voor absoluut moet houden. Deze tekst is afhankelijk van de situatie. Daarbij verwees Lewis naar het referaat van Collins.

Voor John Knox was de Bijbel het gecodificeerde Woord God. In navolging daarvan hanteerden de Puriteinen het principe van 'the plain word of God' (het eenvoudige Woord van God). Wanneer de Bijbel aanwees dat de overheid fout was, dan was de zaak voor de Puriteinen 'plain', dan werd de overheid tegengestaan.

Daarbij hadden ze wel de puriteinse prediking in de rug, waarin de elementen domineerden van 'wayfare and warfare' (pelgrimage en strijd). Immers 'the chief end of man is the glory God' (het hoogste doel van de mens is de eer van God). En dan kan een aards koning moeten wijken. Zo niet goedschiks, dan kwaadschiks !

De Amerikaanse Revolutie

Een uitvoerige historische schets werd geboden van de ontwikkelingen in het Nieuw-Engeland van de 17de en vooral 18de eeuw door ds. David Straub, een amerikaans Baptisten-predikant, thans werkzaam in het Schotse Haddington. De 'Pilgrimfathers', die onder Laud waren getrokken, lieten Engeland achter zich als het Egypte van die dagen, en begroetten Amerika als het nieuwe beloofde land. Te New Plymouth zetten de Pilgrimfathers zich neer. Later oefende Massachusetts een machtige invloed uit als organisatie van een 'Puritan Commonwealth'.

Uit Engeland, Schotland, Wales, en Duitsland kwamen op den duur de emigranten, niet altijd om wille van politieke redenen.

The Great Awakening' (Grote Opwekking) onder Jonathan Edwards en later George Whitefield had een 'unifying' effect.

Whitefield wordt wel genoemd: de eerste Amerikaan!

De democratische gedachte werd uiteraard aangewakkerd door de calvinistische idee in deze. Toch vindt Straub het moeilijk om Calvijn de 'eigenlijke stichter van Amerika' te noemen.

Straub liet zien hoe al heel spoedig de invloed van de Aufklarung (Verlichting) geweldig groot is geworden.

De religie van de 13 koloniën is al heel gauw een religie gestempeld door deïsme, unitarisme en universalisme. Verplichte preken-zijn het gevolg, of waren het begin !

John Locke oefende grote invloed: Het volk regeert zich zelf 'by the Law of Nature' (door de natuurwet). Het volk kan zelf het beste weten wat goed voor haar is. De wet is niet langer meer de geopenbaarde wil van God. Een naturalistische en deïstische conceptie van God effende daartoe de weg. 'Chief end of man' is niet langer de eer van God, maar 'happiness, now and everlasting' (geluk, nu en voor eeuwig).

Dit is duidelijk niet meer Calvijns, en ook niet meer Puriteins !

Wanneer dit 'chief end' geblokkeerd wordt door het 'government' dient deze wederstaan te worden.

De kloof tussen Nieuw-Engeland en het oude vaderland werd steeds dieper. In 1776 (dit jaar het 2de eeuwfeest!) kwam de Declaration of Indepence (Onafhankelijkheidsverklaring).

De echte amerikaanse Puriteinen zagen een en ander met lede ogen aan. John Wesley en zijn Methodisten bleven neutraal.

Presbyterianen en Baptisten vochten aan de kant van de vrijheidsstrijders. Quakers en Mennonieten deden als pacifisten niet mee.

Opvallend is wel, dat het boek 'The Freedom of the Will' (De Vrijheid van de Wil) van de puriteinse theoloog en opwekkingsprediker Jonathan Edwards het handboek is geworden van de Amerikaanse Revolutie.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen