De kerk in Rusland

1

Het jaar van de revolutie (1917) en het jaar 1918

Bijgaand artikel van de heer J. A. E. Vermaat is het eerste in een serie van drie. De bedoeling van deze artikelen is enige achtergrondinformatie te verschaffen over de positie van kerken en christenen in de Sowjet-Unie, sinds de revolutie van 1917.

De in dit artikel verwerkte materie zal in het najaar D.V. in veel uitgebreidere vorm worden verwerkt in een boek dat als titel draagt: 'Christus of Ideologie ? — Positie en keuze van kerken en christenen in een ideologische situatie (Rusland, Duitsland, China)'.

In 1917 grijpen de communisten onder Lenin. naar de macht. De communisten pretenderen dat zij het door oorlog en honger geteisterde land en volk dan eindelijk vrede zullen brengen. De oorlog die tegen het machtige Duitsland moet worden gevoerd is nog in volle gang, maar de Duitsers willen vrede. Daarom hebben zij in het voorjaar van 1917 Lenin naar Rusland gesmokkeld om daar met de Duitse steun zijn revolutie te beginnen.

Lenin slaagt erin de meer gematigde mens je wieken te verdrijven. Kort daarop sluit hij vrede met de Duitsers.

Intussen is er in de zomer van 1917 een concilie van de Russisch-Orthodoxe kerk bijeengekomen. In oktober kiest dit concilie voor het eerst na lange tijd een nieuwe patriarch. Het is Tichon.

De situatie in dat onmetelijke Rusland is in die bange dagen chaotisch, maar de radikale bolsjewisten onder Lenin zijn aan de winnende hand. Hun macht moet nu nog worden geconsolideerd. Voor een direkt en openlijk conflict met de kerken is nog weinig tijd, hoewel op plaatselijk niveau functionarissen van het nieuwe regime daar al hard op aansturen.

Op de herhaalde inbreuken op de vrijheden en voorrechten der kerk reageert de nieuwe patriarch, in januari 1918, fel: 'Openlijke en heimelijke vijanden zijn een vervolging tegen de waarheid van Christus begonnen '. 'Het handelen der kerkvervolgers is een satanisch handelen '.

Op 23 januari datzelfde jaar wordt er een decreet inzake de scheiding van kerk en staat gepubliceerd. Het decreet bekrachtigt formeel dat de kerk uit het gehele openbare leven zal worden gebannen en dat zij van haar bezittingen afstand zal moeten doen. Het gaat hier om de grote Russisch-Orthodoxe kerk (ROK) die zich onder de tijd der vorige machthebbers (de tsaren) vele privileges en aardse goederen verworven hadden. Tegen deze kerk richt de vervolging der nieuwe machthebbers zich het meest aangezien zij wordt gezien als de meest duidelijke vertegenwoordigster van de oude orde der tsaren. De aktiviteiten van de kerk mogen, zich alleen nog maar uitstrekken tot een terrein binnen de kerk zelf: de eredienst.

De vemieuwersbeweging of Levende Kerk (LK)

Het decreet inzake de scheiding van kerk en staat is herhaalde malen geschonden. De staat heeft zich al direkt in verregaande mate met de kerk bezig gehouden. Zo wordt er al spoedig een groep geestelijken en bisschoppen gesteund die het met de communisten op een akkoordje willen gooien. Het is de beweging der vernieuwers, die zich de 'Levende Kerk' (LK) noemt.

De communisten steunen deze belangrijke beweging binnen de ROK omdat zij aldus menen een wig te kunnen drijven binnen de kerkelijke gelederen teneinde daarna de kerk te kunnen vernietigen. Maar Tichon geeft niet toe. Hij is de patriarch van het verzet geworden en zal ook na zijn dood door de ondergrondse Russisch-Orthodoxe kerk als zodanig in ere worden gehouden.

De kerk krijgt het zwaar te verduren. Er zijn schattingen volgens welke er tussen 1917 en 1918 meer dan 8200 geestelijken zijn vermoord. Een groot aantal verdwijnt in concentratiekampen en gevangenissen. Over hen wordt nooit meer iets gehoord. De ROK dreigt geheel te worden vernietigd. Tichon wordt gevangen genomen. In de gevangenis wordt hij door de geheime politie herhaaldelijk aan felle verhoren onderworpen. Ook bereiken hem vanuit het gehele land berichten over de vervolgingen en het lijden der gelovigen. In 1923 zwicht hij voor de druk. Een verklaring wordt ondertekend waarin hij zijn vroegere 'fouten' herroept. Direkt wordt hij vrijgelaten. Op de dag van zijn dood —' 7 april 1925 — ondertekent hij nog een krachtige loyaliteitsverklaring jegens het nieuwe regime.

Na de dood van de patriarch neemt de verwarring in de ROK snel toe. Groepen dingen om de macht en de communisten spelen deze tegen elkaar uit. Zij zoeken onder , deze groepen naar een mogelijke geschikte kandidaat die zij voor hun plan met de kerk kunnen gebruiken. Het wordt een zekere Sergii, die in 1927 zich de titel-'plaatsvervanger van de plaatsvervanger van de patriarch' toeeigent. De eigenlijke locum tenens is metropoliet Peter, maar deze is verbannen.

De 'gelijkschakeling' Russisch-Orthodoxe der Kerk

De voorwaarden die de communistische machthebbers echter stellen is dat Sergii een nieuwe, maar nog duidelijker verklaring van loyaliteit afgeeft jegens het regime, dat vanuit de kerk geen verzet kan dulden. In een tijd van felle vervolgingen en discriminatie wordt de Sowjetregering dank gezegd 'voor haar aandacht voor de geestelijke behoeften van de orthodoxe bevolking ...'.

Sergii is in zijn verklaring veel verder gegaan dan Tichon. Hij levert de kerk geheel en al uit aan de staat doordat zij zich kritiekloos achter de Sowjetpolitiek wil stellen. Een nieuwe fase in de verhouding tussen kerk en staat treedt thans in. De vernieuwersbeweging houdt langzamerhand op te bestaan. Het doel is immers nu via de officiële kerk bereikt ? Deze wordt instrument in handen van staatspolitiek en - propaganda.

Tot op de dag van heden is zij dat gebleven.

Lenin die in 1923 is gestorven wordt opgevolgd Hoor Jozef Stalin en deze regelt in 1929 de verdere wetgeving met betrekking tot de verhouding tussen kerk en staat. Deze wetgeving heeft de schijn van een soort modus vivendi. In werkelijkheid worden allerlei zaken die in 1918 door Lenin zijn bepaald teruggeschroefd. Er is (in 1918) vrijheid van godsdienst én antigodsdienstige propaganda. De godsdienstige propaganda stelt de facto evenwel niets voor. In 1929 wordt de 'vrijheid van godsdienstige propaganda' geschrapt. Religieuze gemeenschappen mogen verder geen enkel charitatief werk verrichten. Dat is alleen aan de staat geoorloofd. Godsdienstonderricht wordt afgeschaft. Verder komt er een vereiste van registratie: iedere kerkelijke gemeente, predikant en ieder administratief orgaan moet bij een daartoe bevoegde authoriteit worden geregistreerd. Deze registratie zal vele mogelijkheden tot discriminatie van kerkleden geven. De staat zal zich op verregaande wijze gaan bemoeien met het leven der kerk.

Jaren '30 en de oorlog 1941 - 1945 tegen Duitsland

In deze jaren is ook een ondergrondse kerk ontstaan, die nog grotendeels uit orthodoxen bestaat. In de kampen ontstaan kernen van deze kerk. Priesters en bisschoppen worden in het geheim gewijd. Kerkelijke verschillen verdwijnen.

Gedurende de eerste helft der jaren '30 bloeit het kerkelijk leven even op, maar in de tweede helft begint de periode der 'grote zuiveringen'. In een pathologisch wantrouwen ruimt Stalin bijna het gehele officierenkorps van het 'rode leger' op. In iedereen ziet hij een potentiële samenzweerder tegen zijn bewind. De hele kerkelijke hiërarchie verdwijnt bijna: nog maar vier hiërarchen blijven in vrijheid hun functie uitoefenen: Sergii, Nikolai, Sergii Voskresenskii en Alexii, de latere patriarch.

Wanneer de oorlog met Duitsland uitbreekt beseft Stalin dat hij de kerk hard nodig zal hebben om het volk tegen de snel oprukkende Duitsers te mobiliseren. De kerkvervolgingen houden op. Deels met hulp van het staatsapparaat wordt het kerkvolk gemobiliseerd. De kerk doet haar uiterste best om bij het regime in goed daglicht te komen en doet de meest patriottische uitspraken. Een enkele maal wordt zelfs door gelovigen een kolonne tanks aan het rode leger afgestaan. Stalin zal dit alles niet vergeten. In 1943 wordt er een soort 'concordaat' gesloten waarbij onder meer wordt bepaald dat de ROK voortaan de eerste en voornaamste godsdienstige groepering in de Sowjet-Unie zal zijn. Bovendien zal er een speciale 'Raad voor de Aangelegenheden van de Russisch-Orthodoxe Kerk' (RAROK) worden ingesteld welke een bemiddelende functie moet vervullen tussen kerk en staat. De voorzitter wordt een hoge agent van de geheime dienst G. G. Karpow, die evenwel een tamelijk gematigd man blijkt te zijn. De Rasd krijgt een aantal bevoegdheden waaronder invloed op het benoemingsbeleid van geestelijken in de kerk. Verder geeft Stalin toestemming tot het houden van een Sobor (concilie) om een nieuwe patriarch te kiezen (Sergii is in 1944 gestorven).' De nieuwe patriarch wordt in 1945 Alexii, één van de hiërarchen die de periode van de 'grote zuiveringen'.heeft overleefd. Onder Alexii zal de ROK nog verder aan de staat worden overgeleverd. Daarover in het volgende artikel, dat ingaat op de direkte achtergronden van Solzjenitsyns brief.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen