Een vergeten tak van onze kerk

3

Wij mogen de heer Smit wel danken voor zijn artikelen over de Hervormde Gemeenten op Ceylon.

Ter meerdere informatie gaarne de volgende aanvullingen. Wanneer dr. Van Dooren wijst op de publicaties van prof. Knappert en ds. Gramberg, wordt voorbij gezien aan de grootste bron, t. w. de archieven van de Hervormde Gemeente en de Classis Amsterdam.

Ten tijde van de aanvang van de Verenigde Oost-Indische Compagnie (VOC) werden de kerkelijke zaken aan de Classis Amsterdam toebetrouwd. In de wingewesten zelf was de VOC ook op kerkelijk gebied de baas.

Wilt ge er meer over lezen, raadpleeg dan de boeken van dr. R. B. Evenhuis (Ook dat was Amsterdam, waarvan tot op heden vier delen verschenen) en van (de ten tijde van de doleantie optredende scriba van de Classis Amsterdam) dr. G. J. Vos Az. (Gedenkboek bij gelegenheid van het 325-jaren onafgebroken bestaan van de Kerkeraad en van de Classis van Amsterdam, 1903).

Ter aanvulling op de voorgaande artikelen kunnen wij u het volgende mededelen. Zo schrijft Vos (blz. 331 e.v.): 'Het beroemde kaneel-eiland Ceylon, oudtijds door de zogenaamde Adamsbrug aan het vasteland van Indië gehecht, een kostelijk juweel, in de strijd met Portugal veroverd, was in 1658 geheel aan ons gezag onderworpen, nadat er voor het eerst in 1602 van ons volk gekomen waren. De in ons land veel gerucht gemaakt hebbende Hornhovius, die in 1642 op het toen natuurlijk reeds door de Compagnie bezette Punto Gale was gekomen, werkte daar in alle bedaardheid, in vervolg van tijd door 46 predikanten opgevolgd. De eerste predikant van Colombo, de Gemeente die aan het hoofd van wel 100 Inlandse Gemeenten zou komen te staan, werd in 1660 door de Classis van Walcheren geordend. Deze, Ludovicus Bogaard, had ode 46 opvolgers. Als voor Ceylon, door onze Classis bestemd, vond ik vermeld Jacobus op den Akker (1678), Nicolaas Riemersma (1702), Johannes Lambertus Hoffmann, J. E. Hugonis en C. F. Schröter. Natuurlijk zijn er vrijwat meer van hier afgezonden, maar die als naar Oost-Indië afgezonden getekend hebben; bijv. Philippus Bajdaeus 0654), Joannes de Voogt (1665), Amoldus ab Oorschot en A-driahus de Voogt (beiden op december 1666), Laurentius Hemling (1668). Doch, zoals ik zeide, die arbeid ligt buiten de grenzen van ons tegenwoordig onderzoekingsveld. Alleen om de door mij in officiëele schrifturen gevonden aanwijzingen van de zichtbare vruchten der Oost-Indische Compagnie-Zending heb ik mij tot dit uitstapje naar Ceylon laten verlokken.

Welnu dan: Het rijk van Jaffanapatnam aldaar bevatte tegen het einde van 1663: 36 kerken en scholen met 93.787 inlandse leden; in 1760 waren er:182.800, in 1780: 185.660.

In het district Colombo waren in 1760: 67.900 inlandse christenen, in 1776: 79.213 (waaronder 32.300 bejaarde gedoopten). In 1707 telde men op Ceylon 50 kerken, en in 1683 dienden er twaalf predikanten.

Ceylon was dus in de zendingskroon een schone parel; Colombo inzonderheid een uitgangspunt van christelijke beschaving. Toen de Engelsen in 1796 dit kostbare eiland veroverden, gingen vele goede inrichtingen teniet, maar ze zijn door de gouverneur North spoedig hersteld; en de latere zendelingen hebben daar een goed bearbeide akker gevonden, die nog heden ten dage spreekt van Gods genadige zegen op de zendingsarbeid van ons voorgeslacht'.

De ontwikkeling op Ceylon stond overigens niet op zichzelf. Aan Evenhuis (zoveel mogelijk samengevat) ontlenen wij:

Naast activiteiten in het huidige Indonesië, Noord-en Zuid-Amerika, ontplooiden onze voorvaderen onder leiding van de Classis Amsterdam ('aller vreemder kercken voedstermoeder') ook nog zendingsijver op Formosa (het huidige Taiwan) en aan de Kaap de Goede Hoop (de huidige Republiek van Zuid-Afrika). Kunnen wij in Zuid-Afrika vandaag de dag spreken van een aantal bloeiende Nederduitse (Nederlandse) Gereformeerde (Hervormde) Kerken, anders verliep het op Formosa. Daar werd het christendom in 1661 vernietigd.

'Het einde was voor de Hollanders verschrikkelijk. De dochters van de predikanten werden door de mandarijnen Tsjeng-Tsjeng-kong in zijn harem geplaatst, zij zelf werden... gekruisigd. De ongelukkigen leefden na drie dagen nog, werden afgehaald en op een andere plaats weer gekruisigd tot zij stierven'.

Inderdaad waren de gebieden rond de Kaap de Goede Hoop en het eiland Ceylon steunpunten op weg naar het toenmalige Oost-Indië. Onder de Classis Amsterdam ressorteerden aan de Kaap de Hervormde Gemeenten van Kaapstad, Stellenbosch, Drakenstein, Roodezand (het huidige Tulbagh), Zwarteland (het huidige Malmesbury), Graaff-Reinet en Swellendam.

Na de verovering van Ceylon op de Portugezen werd onder leiding van de door de classis Amsterdam afgevaardigde ds. Baldaeus een dankdag gehouden. Zijn tekst was: De Heere is mijn banier.

Hoe de kerk op Ceylon groeide en bloeide, verhaalt Vos ons vrij uitvoerig. Over het gehele eiland werden kerken en scholen gebouwd. Men liet predikanten en ziekentroosters overkomen. De VOC heeft dat proces op elke mogelijke wijze bevorderd. Ceylon telde zelfs een theologisch seminarie!

Onze natie werd in 1795-1796 door Engeland van Ceylon verdreven. En in 1806 werd de Kaap de Goede Hoop voor de tweede maal (en nu voorgoed) door de Britten bezet.

Engeland begon uit te groeien tot de wereldmacht zoals de meesten onzer het nog gekend hebben. De toenmalige Bataafse Republiek had weinig of niets in de melk te brokkelen, en nadat Koning Willem I zijn Souvereine Staat had gesticht, werd in de feitelijke situatie berust.

Nu in de Kaapkolonie door de Engelsen het beroepen van predikanten uit Holland werd belet, mogen wij aannemen dat zij zulk een verbod ook voor Ceylon uitvaardigden. Aan de Kaap kreeg men uiteindelijk toestemming om (engelstalige!) Schotse predikanten te beroepen. Men beoogde. daarmede het Hollandse (taal-)element te doen verdwijnen. Dat nu is aan de Kaap niet gelukt, maar op Ceylon klaarblijkelijk wel. Smit bevestigt zulks als hij ons vertelt dat de kerkelijke bescheiden vóór 1800 in het Nederlands en daarna in het Engels worden bijgehouden. Dat duidt er op dat de hervormden de Engelse heren hebben gehoorzaamd.

En dan te lezen dat op Ceylon een engelstalige gezangenbundel van de vroegere Kaapprovincie in gebruik is. Daarmede is deze wonderlijke cirkel compleet rond!

Nog een andere wonderlijke speling van de geschiedenis van onze nazaten op Ceylon en in Zuid-Afrika. Toen in 1899 de (door ons zo genoemde) Boeren-oorlog uitbrak, zond Engeland de gevangen genomen Boeren o.m. naar... Ceylon. De van Hollandse afkomst zijnde Burghers hebben hun verre bloedverwanten in de krijgsgevangenkampen van thee voorzien. In mijn bezit is een bij die thee gesloten' Manier om tee te Maak', welk recept aanvangt 'Met di Compelmenten en goeie wensen van di Planters in Ceylon'.

En wat te zeggen van de man uit Ceylon die bij de laatste grote NCRV-manifestatie van Johan van Bodegraven voor de camera kwam, zijn verhaal in vrij goed Nederlands deed, en toen vertelde dat hij zich (van Hollandse afkomst zijnde) onze taal met behulp van de bijbel had aangeleerd?

Overigens hebben onze geloofsverwanten het op Ceylon niet gemakkelijk. Sinds de onafhankelijkheid in 1948 is het boeddhisme de overheersende, semi-officiëele godsdienst geworden. Met ingang van 1 januari 1966 is de zondag als openbare rustdag afgeschaft. Zo was de sinds kort weggestemde premier mevr. Bandaranaika nu niet bepaald van de Burghers gecharmeerd.

De oproep van Woord en daad (hoewel enige toelichting wel gewenst is) moet dan ook positief gewaardeerd worden. De vraag kan tevens worden gesteld of het niet op weg van onze bond dient te liggen toenadering tot onze broeders en zusters op Ceylon te zoeken. Wanneer wij in de naaste toekpmst naar Zuid-Afrika reizen, mogen wij Ceylon niet voorbij gaan!

Sommelsdijk

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen