Gedachten bij het Reformatiemonument

1

Bij het 'Monument de la Réfomation', tegen de oude stadswallen van Geneve aangebouwd, is het gewoonlijk een drukte van belang. Dat is ook wel begrijpelijk. Het monument zelf is alleszins het aanzien waard (het bestuderen ook waard, maar daar gunnen maar weinigen zich de tijd voor), het is maar liefst honderd meter lang, tien grote beelden kijken u aan, en tussen die beelden zijn steeds in steen voorstellingen aangebracht met taferelen uit de historie. Onmogelijk dus eigenlijk om aan een dergelijk, sterk de aandacht trekkend monument onverschillig en schouderophalend voorbij te gaan.

Daar komt nog bij, dat het is aangebracht aan de rand van een groot park, waar je het goed, van op een afstand kunt bekijken en waar je ook kunt zitten op bankjes onder de schaduw van prachtige bomen. Maar de meeste mensen, als ze even rustig de tijd willen nemen om al dit monumentaal geweld op zich in te laten werken, gaan zitten op de treden van de stenen trappen die tussen monument en park zijn aangebracht...

Het merkwaardige is, dat hoe langer je de tijd neemt om het monument in z'n geheel en in z'n vele onderdelen te bezien, hoe meer jezelf ook op gedachten komt. Het brengt je eigen gedachten op gang. Dit gedenken doet gedenken. En dat ervaar je lang niet bij ieder monument. Vaak moet je dan, na enig kijken, bij je zelf zeggen: nu ja, dat is dan dat, maar verder zegt het me niets; doet het me niets. Hier, in Geneve, heb ik dat heel anders ervaren. Steeds opnieuw sloeg ik m'n notitieboekje open om er de gedachte in te schrijven die tijdens het kijken bij me opkwam... en niet een enkele keer, maar steeds opnieuw!

Ik ben maar blij, achteraf, dat ik dat gedaan heb, want anders was ik dat nu stellig allemaal vergeten. En omdat het misschien ook voor u interessant is, zal ik er nu uit overschrijven wat me opviel en hoe me dat aan het denken heeft gezet.

Allereerst dan: zou Calvijn zelf eigenlijk zo'n monument gewild hebben? Stel dat hij eens zou weten dat dit gigantisch geheel voor hem (en de zijnen, maar toch voornamelijk voor hem) was opgericht: wat zou hij daar dan van zeggen? Wat zou het zijn: instemming... of afkeuring?

Daniël Buscarlet schrijft in zijn boek 'La Cathédrale de Geneve' (Neuchatel, 1969), dat Calvijn wars was van elke eer van mensen. Zozeer zelfs, dat hij een heel eenvoudige begrafenis wenste, zonder ook maar een enkele redevoering. Buscarlet noemt hem iemand 'qui a toujours refuse les honneurs': ' die altijd alle eerbetoon heeft afgewezen'.

Dan rijst toch wel de vraag: zou hij dan ook dit eerbetoon (want dat is dit gedenkteken toch óók) niet hebben afgewezen?

Met andere woorden: is dit Monument, dat opgericht is voor de Reformatoren en in het bijzonder voor Calvijn... wel in de géést van Calvijn?

(Zoals je je wel bij méér zaken, waarbij Calvijn naar voren wordt gebracht, denkt: misschien maar beter dat Calvijn er zelf geen weet van heeft...!)

Veel méér in de geest van Calvijn lijkt mij een tekst, die dan wel niet op dit Monument te lezen is, maar wel vlak daarbij, op de achterzijde van een Bijbelkiosk. Je komt er langs, als je het park binnengaat aan de kant van de Place Neuve. Dan zie je, op die planken achterkant: Prêtez 1 'oreille, et venez a Moi, écoutez et votre ame vivra, dit 1 'Etemel...' ('Neigt uw oor en komt tot Mij, hoort en uw ziel zal leven', Jesaja 55 : 3).

‘Venez a Moi!': Komt tot Mij'... dat lijkt mij wél in de geest van Calvijn!

Niet dus: 'Komt tot de Mijnen' (tot de Reformatoren), maar 'tot Mij'! Goed is het, om eerst die tekst op die Bijbelkiosk te lezen... en dan pas naar dat grote Reformatiemonument te gaan! Dat kleine houten kioskje brengt een heel noodzakelijk tegenwicht aan!

Je zou anders 'Hem' vergeten... niet gedenken... en de 'Zijnen' wél...

Maar nu dan het grote Monument zelf!

Je loopt er dan eerst eens helemaal langs en weer terug en je leest de namen onder de beelden. Vier heel grote in het midden: Farel, Calvijn, Beza'en Knox... en links daarvan (van links naar rechts): Fred. Guillaume Ie grand électeur (Friedrich Wilhelm), Guillaume Ie Taciturne (Willem de Zwijger) en Coligny... en rechts van de 'grote vier' (ook van links naar rechts gerekend): Roger Williams, Cromwell en Bocskay. (Merkwaardig is, dat Melanchton geheel ontbreekt en dat Luther en Zwingli het moeten doen met een gedenkmuurtje zonder hun beeltenis en zonder verdere gegevens, niet eens in dit monument, maar een eind daarvan verwijderd, aan weerszijden van de trappen, bovenaan bij het park).

Maar goed... Watje bij het lezen van al die namen toch direct denkt, ook al heb je theologie gestudeerd en al ben je predikant, dat is: wat weet ik er toch eigenlijk weinig van! Eerlijk: zo'n Bocskay, ik had nog nooit van de man gehoord! En zo'n Roger Williams... Calvijn: ja, natuurlijk. Maar van de anderen weet ik bitter weinig af. Toch herinnert dit Monument me er nu driftig aan, dat het Calvijn alléén niet was, die de Kerk gereformeerd heeft. Het waren ev velen. En het gaat niet aan, dat wij uit die velen, er slechts één halen en de rest vergeten (ook op de catechisaties) en die ene dan welhaast gaan verabsoluteren! Dat gaat niet aan! Hier krijg je niet één beeld, maar een hele beelden galerij voor ogen. En de bedoeling is, dat wij die galerij (die 'wolk van getuigen', in een gfoot meervoud dus) ook voor ogen houden. Ook als we straks terug zijn in Nederland!

Zo had het zien van dit tiental beelden (waarvan Calvijn er slechts één uitmaakt) een corrigerende invloed op me (en ik denk: op velen... want velen zullen wel denken bij heel wat beelden van dat tiental: 'nooit van gehoord'), 't Moge dan zijn 'Solus Christus' ('alleen Christus') en 'Sola Scriptura' ('alleen deHeilige Schrift') en 'Sola Gratia' ('alleen door genade')... maar het is niet en het mag ook nooit worden 'Solus Calvinus' ('alleen Calvijn')... want er waren véle Reformatoren... 'een wolk van getuigen'! Daarin onderwijst ons dit Monument! En terecht!

Nu de taal!

Want wat staat er onder die beelden en tussen die beelden door ontzaggelijk veel geschreven! Ik heb ze niet geteld, maar ik denk toch wel duizenden woorden! Het is hier 'beeld én woord'!

En als ik zeg 'taal', dan is het tweeërlei taal: taal uit de Bijbel (tot twee keer toe staat bijvoorbeeld het 'Onze Vader' in steen gebeiteld) en tevens taal uit de geschiedenis, de kerkgeschiedenis met name'. Citaten uit Edikten, en dergelijke. Uit historische documenten.

En, wat ook iets bijzonders is, deze 'taal' is hier te lezen, nu eens in het frans, dan in het duits, in het engels, in het latijn, en zelfs ook in het nederlands! Al die talen komen op dit Monument aan de orde! Steeds passend bij het beeld daarnaast of daarboven. Zo lees je, links van het beeld van Willem de Zwijger de nederlandse tekst:

D' ondersaten en zyn niet van Godt gheschapen tot behoef van den Prince om hem in alles wat hy beveelt weder het Goddelick oft ongoddelick recht oft onrecht is onderdanigh te wesen ende als slaven te dienen: maer den Prince om d' ondersaten wille sonder dewelcke hy egeen Prince en is om deselve met recht ende redene te regeeren.

Verrassend natuurlijk, om daar in Geneve in je eigen taal een uitspraak te lezen van onze 'eigen' Willem de Zwijger... maar toch ook wel bezwaarlijk voor al die nietnederlandstaligen die hier in drommen uit touringcars komen, uit Duitsland, uit Frankrijk (heel veel Japanners ook!), en die van zo'n tekst uiteraard geen syllabe begrijpen...

En zo vergaat het veel Nederlanders dan weer bij het zien van die latijnse teksten, of misschien ook wel de franse of de engelse of de duitse...

Jammer. Zonder gids die uitleg en vertaling geeft kom je onherroepelijk aan informatie te kort.

Toch zit er ook iets heel moois aan deze veeltaligheid. Ik moest denken aan wat er in Handelingen der Apostelen staat, als daar verteld wordt over het eerste Pinksterfeest: En hoe horen wij hen een iegelijk in onze eigen taal, in welke wij geboren zijn? ' (Hand. 2 : 8). En daar betrof het (óók daar betrof het, moet ik zeggen: taal die uiting gaf aan' de grote daden Gods' (vs. 11). Als je daaraan denkt krijgt dit Monument iets van Pinksteren! Iets van een getuigenis (niet meer aan het adres van de Reformatoren, maar hoger: an het adres van de Geest, de Heilige Geest die deze Reformatoren tot hun reformerend werken bracht) 'Een ieglijk in onze eigen taal...'!

Daar 'verwonderde' de menigte zich over bij het allereerste Pinksterfeest... bij de aanvang van Gods Kerk.

Daar verwonder je je ook nu over, hier bij dit Monument... bij de hervórming van Gods Kerk.

't Is in de lijn van Pinksteren... in de weg van de Geest... deze veeltaligheid!

Maar zelfs afgezien van deze veeltaligheid en afgezien ook van die 'taal van de Bijbel' en die 'taal van de geschiedenis'... eenvoudig al alleen bij het zien van al die woorden, die zeeën van woorden (en van Calvijn, daar in het midden, met het geopende Boek in zijn hand)!... je hoeft het niet te raden... dit kan geen rooms-katholiek gedenkteken zijn, dat kan eenvoudig niet... die móet wel een protestants, een typisch protestants gedenkteken zijn! Want alleen een religie, waar het Levende Woord Jezus Christus zo centraal staat, en alleen een religie waarin ook het geschreven Woord, de Bijbel, zo centraal staat (en centraal ook ligt: de geopende Bijbel op de kansel!) en waarin bovendien ook het gesproken Woord zo centraal staat (de preek, die in de protestantse kerkdienst toch het merendeel van de tijd in beslag neemt!) alleen zó'n religie sticht zó'n Monument! Zo'n, met zóveel woorden, zóveel zeggend Monument!

Een andere gedachte die bij je opkomt als je al deze kerkelijke, politieke en ook militaire figuren in steen, meer dan levensgroot voor je ziet, is: wat heeft de Reformatie in die begintijd toch een enorm politiek en ook internationaal-politiek effect gehad!

Soms denk je, dat godsdienst alleen maar met de ziel te maken heeft. En daarmee uit. Maar hier zie je weer dat godsdienst het gehele leven, in al zijn facetten, bereiken, raken, heiligen wil.

Dat lijkt me ook typerend voor de Bijbel zelf. Voor het Oude Testament met name. Ook daarjn lees je, hoe profeten zich richten tot militaire commandanten en tot koningen. En niet alleen in eigen volk, maar ook daarbuiten. Sterk wordt je daaraan herinnerd, als je deze beeldengalerij van de 'groten der Reformatie' ziet.

Ook daar staan de profetische gestalten van Calvijn en Beza, Farel en Knox midden tussen de 'groten der aarde', de groten van het West Europa althans, van die dagen, in. Met hen zochten en hadden ze contact. Tot hen richtten ze hun woord. Op hen hadden ze invloed. Via hen reformeerden ze politieke, sociale en zelfs economische stelsels!

Wat dat betreft is het, lijkt me, een radicaal voorbije tijd. En je denkt: wat voor invloed gaat er nu, heden ten dage, nog uit, van de Kerken der Reformatie tot het staatkundig gebeuren in West Europa?

Wat voor (want zo moet het dan toch zijn en zo was het vier eeuwen geleden toch): heiligende invloed?

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen