Zuid-Afrika in de synode

Zuid Afrika geniet de' eer' vele malen op de agenda van synodes voor te komen, niet in het minst op de agenda van de Hervormde synode. Nu is dat wel verklaarbaar als we bedenken hoezeer er historische banden vanuit Nederland met het Zuid Afrikaanse volk zijn, waarbij de kerk niet in het midden bleef. Jan van Riebeek, die zich met zijn kolonisten in 1651 aan de Kaap vestigde, was tenslotte een Hollander en hij stichtte er de kerk der Reformatie. Daarom is er een vanzelfsprekende betrokkenheid van Holland op Afrika. Maar of in het bezig zijn van de Hervormde Kerk met Zuid Afrika nog wel zo veel van de Reformatie te ontdekken is, is de vraag. De synode van vorige week althans passeerde een wissel, door van contacten van kerk tot kerk over te stappen op contacten van kerken met bevrijdingsbewegingen, al zij toegegeven, dat zulk een relatie er via de Wereldraad van Kerken allang was, en al zij eveneens toegegeven, dat de kerkelijke contacten van de Hervormde Kerk met de Zuid Afrikaanse kerken, en ik bedoel dan de originele (blanke) Zuid Afrikaanse kerken, de laatste decennia op een laag pitje hebben gestaan en slechts gekenmerkt waren door kribbige briefwisselingen en contacten in toegespitste situaties.

Ros

Op de synode lag een 'notitie over het beleid van onze kerk inzake Zuid Afrika', van de Raad voor de zaken van Overheid en Samenleving (Ros). Kort gezegd kwam het hier op neer dat, sinds de gebeurtenissen van 19 oktober 1977, toen 18 Zuid Afrikaanse organisaties en organen verboden werden in Zuid Afrika, de nederlaag van hen die voor Zuid Afrika 'de geweldloze weg' bepleitten, een feit is geworden. Daarom moeten de kerken thans contact gaan opnemen met de bevrijdingsbewegingen, met als eerste gesprekspartner het African National Congres, (ANC), de buiten Zuid Afrika opererende bevrijdingsbeweging, die marxistisch is geïnfiltreerd en de weg van geweldloosheid heeft verlaten.

Op de november synode van 1977 had dr. A. H. van den Heuvel al gepleit voor contact met dit ANC, de beweging die door revolutie het bewind in Zuid Afrika over wil nemen.

Er lag op de synode ook een stuk van ds. J. Windig (Den Helder), opgesteld samen met anderen en als stuk ter bespreking ingebracht door enkele synodeleden, waarin weliswaar het ANC, vanwege het geweld werd afgewezen (het ANC - zo werd gezegd - heeft onder de zwarte bevolking in Afrika weinig invloed meer), maar die het toch dienstig achtte, dat naast contact met de kerken (in rangorde overigens van de Zuid Afrikaanse Raad van Kerken, via de Rooms Katholieke Kerk naar de voor vernieuwing openstaande groepen en personen in de drie blanke Zuid Afrikaanse Kerken en de Wereldraad van Kerken), contact zou worden onderhouden met maatschappelijke en politieke organisaties, waaronder het ANC.

Dit laatste stuk vertoonde hoewel ook een principieel verschil in de praktische uitwerking toch eengradueel verschil met het eerste, wat betreft het laatstgenoemde. Het gemeenschappelijke is immers, dat wordt afgeweken van de visie, dat kerken contacten hebben met kerken en niet met bewegingen als de bevrijdingsbewegingen, waarmee nooit op basis van het Woord Gods gesproken kan worden. De erkenning van het ANC als Ie gesprekspartner worden door Windig c.s. echter af­ gewezen o.a. vanwege marxistischfe tendenzen en het beoefenen van geweld. (Zij stellen de vraag of een gewelddadige confrontatie met het blanke regime wijs of zelfs maar onvermijdelijk is, nog af gedacht van de principiële en morele aspecten. Dit is - menen zij - een kwestie die nog lang niet uitgemaakt is, terwijl er een sterke stroming is die, ondanks de provocaties van de blanke regering aan een geweldloze strategie wil blijven vasthouden. Binnen alle kerkelijke en maatschappelijke groeperingen in Zuid-Afrika is de zaak - zo stellen zij - nog volop in beweging.

Er lag op de tafel van de synodeleden tenslotte ook het memorandum, dat door het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond is uitgegeven met betrekking tot het bezoek dat de delegatie van de Gereformeerde Bond aan Zuid Afrika heeft gebracht. Een niet-officieel stuk weliswaar, maar een stuk dat toch in de discussies helemaal meeging.

Incident

Vorige week hebben we reeds bericht, dat de synode met 27 tegen 22 stemmen besloot de delegatie van de G.B. op de synode niet aan 't woord te laten. Dit besluit viel na een scherp negatief advies van het moderamen met desalniettemin een verrassende stemmenuitslag. Bij de behandeling van de Zuid Afrikakwestie keerde schijnbaar het getij. Toen op voorstel van ds. J. Vroegindewey ds. J. Windig - aanwezig op de publieke tribune - de synode toespreken zou, zei dr. A. H. van den Heuvel, dat dit discriminerend zou zijn voor de G.B. en tenslotte was een delegatielid van de G.B. - in casu ondergetekende- óók aanwezig. Een instemmend gemompel van de synode volgde. Toen de synode daarover ging stemmen waren 32 synodeleden er vóór, dat het bedoelde delegatielid het woord zou voeren. Deze stelde toen echter - als schrijver dezes even buiten zichzelf mag treden - dat het hem onmogelijk was te spreken los van de delegatie. Daags tevoren was besloten, dat de G.B. delegatie niet zou spreken, dan gaat het niet aan om vervolgens één lid van die delegatie uit het geheel te pellen en deze toch nog onverwacht het woord te geven. En zo was er géén inbreng vanuit de G.B. delegatie; wél overigens van dr. H. B. Weyland, lid van de delegatie van de Gereformeerde Kerken, die Zuid Afrika bezocht.

Later kwamen er spijtbetuigingen, o.a. van ds. J. van Veen van de ROS. Men had het de vorige dag niet goed gedaan. Maar gedane zaken nemen geen keer.

Niet ongeestig was wat ds. M. Baan van Aalburg opmerkte ten deze naar aanleiding van een passage uit de ROS-notities. Voor goed verstaan nemen we eerst deze passage over.

De ROS zei: 'Het ANC moet niet, door gebrek aan bereidheid tot kontakt van West Europese en Amerikaanse kant, in de armen van Oost Europa gedreven worden, want naar mate de oost-west polarisatie in zuidelijk Afrika toeneemt, wordt de kans op de ramp van een tweede Vietnam groter. M.a.w. het feit dat het ANC een sterke marxistische vleugel heeft, is een argument voor méér contact in plaats van minder'. 

Ds. Baan gaf twee varianten, want zei hij - zo'n stelling kun je op allerlei zaken toepassen. Hij formuleerde het zó-(doelend op de gemiste kans op dialoog met de G.B. door de synode):

'De Gereformeerde Bond moet niet, door gebrek aan bereidheid tot kontakt van middenorthodoxe en vrijzinnige kant, in de armen van de Gereformeerde Gemeenten gedreven worden, want naarmate de rechts - links polarisatie toeneemt wordt de kans op de ramp van een tweede afscheiding groter. M.a.w. het feit, dat de Geref. Bond een sterke rechtervleugel heeft, is een argument voor méér kontakt in plaats van minder'. Ludiek gevonden!

Ten aanzien van Zuid Afrika formuleerde ds. Baan het als volgt:

'De Zuid Afrikaanse regering moet niet, door gebrek aan bereidheid tot kontakt van West Europese en Amerikaanse kant, in de armen van het fascisme gedreven worden, want naarmate de oost-west polarisatie in zuidelijk Afrika toeneemt, wordt de kans op de ramp van een tweede Vietnam groter. M.a.w. het feit dat de Zuid Afrikaanse regering een sterke fascistische vleugel heeft, is een argument voorsmeer kontakt in plaats van minder.'

De synodeleden

Als eerste synodelid brandde los ds. Baljé uit Breukelen. Hij begon met te stellen, dat de synode zich een kans ontnomen had door de G.B. delegatie niet te ontvangen. Het verwijt, dat de G.B. zich isoleert, keert zich naar de synode zelf. Vervolgens verwees ds. Baljé naar het geschrift van de Zuid Afrikaanse N.G.-kerk 'Ras, volk en nasie', waaruit blijkt dat de situatie in Zuid Afrika veel gecompliceerder is dan we denken. Verder stelde hij, dat de G.B. de synode op het laatste moment een dienst had bewezen door het sturen van een memorandum aan de synodeleden ('het was niet verdiend'). En tenslotte stelde hij, dat kerken met kerken moeten sprekenden niet met bevrijdingsbewegingen. De laatsten hebben een ideologie, de kerken hebben een boodschap.

Ds. P. Kloek (Soest) volstond met te zeggen dat het stuk van de ROS zo'n voortreffelijk stuk was en dat het stuk van ds. Windig c.s. 'merkwaardig optimistisch was'.

Ds. B. Bouwen (Barendrecht) vond, dat de G.B. het met het memorandum goed bedoelde, dat de geleverde kritiek wel waardevol was maar teveel marginaal was. Het stuk van, ds. Windig achtte hij volslagen achterhaald. Hij voerde een vurig pleidooi voor het ANC. Het ANC teveel in de marxistische hoek? En zij hebben de 'geweldwissel' omgehaald? Maar door wie dan? Het feitenrelaas van dr. B. Sjollema (functionaris bij de Wereldraad die in een rapport het geweld legitimeerde, v. d. G.) over Zuid Afrika is immers schokkend? Mevr. W. J. v. d. Schans (Bennekom) stelde, dat contact met de blanke kerken nodig was in besef van gemeenschappelijke schuld aan het verleden; en met de zwarte kerken in solidariteit vanwege de onderdrukking; en soms ook met wereldlijke organisaties.

Ds. L. G. Zwanenburg (Huizen) stelde te spreken juist ook in verbondenheid met de blanke bevolking, die voor historische ontwikkelingen staat. Hij pleitte voor bescheidenheid als we bedenken, dat de geestelijke situatie in eigen vaderland niet zo best is. 'Ik verfoei de eenzijdige informatie, die we van de zijde van de synode hebben gekregen'. Hij stelde daartegenover de advertentie van oudburg. Boot van Hilversum, waarin de Wereldraad van Kerken 20 miskenningen werd verweten ten aanzien van de Zuid-Afrika problematiek. En verder verwees hij naar het G.B. memorandum, waaruit bleek hoeveel in Zuid Afrika zelf iln beweging is. Ds. Zwanenburg pleitte voor het blijvend contact met alle kerken, opdat de apartheid ophoude, 'De blanke moet in Zuid Afrika iets ongelofelijks tot stand brengen!

Ds. P. J. Droogers (Bodegraven) betreurde dat de G.B. delegatie niet aanwezig kon zijn. Hij stelde t.a.v. Zuid Afrika dat we niet het recht hebben hoogmoedig te oordelen. 'Wij zijn allen mensen en zondaren en moeten allen voor het gericht Gods verschijnen'. Hij kon zich daarom beter vinden in het stuk van ds. Windig dan in het stuk van de ROS. Hij stelde dat blijvend contact met alle kerken nodig is en pleitte voor het brengen van offers als het gaat, om het zenden van een delegatie naar Zuid Afrika, die daar welkom is.

Oud. N. A. Becht (Udenhout) was dankbaar voor het geweldige stuk van de ROS en liet het stuk van de G.B. buiten beschouwing omdat dat niet goed was voor zijn hart.

Mevr. L. Vroom (Middelie) vond, dathetROS stuk goede aanzetten en het stuk van Windig géén aanzetten tot beleidsombuiging gaf. Het laatste was te optimistisch en naief.

Ds. K. A. Abelsma (Wateringen), voor de derde periode synodelid, sprak over een 'huiveringwekkend moeilijke materie'. Hij sloot zich (objectief) aan bij elke diagnose, die zo zwart mogelijk is, sprak zelfs van klassediscriminatie in plaats van rassendiscriminatie, maar stelde anderzijds zich subjectief verwant te weten met Afrika, terwijl het hem moeilijk viel links te spreken (voor daar) en rechts te eten (hier). Hij achtte de vele protesten 'gesublimeerd schuldgevoel'. Laten we ze daar geen dingen beloven, die we niet waar kunnen maken, zo besloot hij.

Ds. N. J. M. Hoogendijk (Alphen) miste in het stuk van de ROS de geloofsachtergrond. Vanuit de schuldvergeving moet er altijd de bereidheid zijn tot gesprek. We mogen geen deuren dicht gooien zei hij.

Ds. J. Vroegindewey (Emmeloord) zei, dat het stuk van ds. Windig - door hem mede de synode als gespreksstof aangeboden - ontstaan was vanwege de opstelling van dr. A. H. van den Heuvel op de vorige vergadering. Ook hij stelde, dat bescheidenheid past. Er is bij ons schuld o.a. vanwege de vervreemding van het geloof, de aarzeling t.a.v. ethische vragen. Profetisch spreken t.a.v. de situatie in Zuid Afrika is echter nodig maar wel in verbondenheid en bemoedigend. Samen hebben we de weg der verzoening te gaan, waarbij de kerken op elkaar zijn aangewezen als gesprekspartner.

Oud. R. A. V. Oosten (Zelhem) noemde Zuid Afrika een land van niet-blanken, vond dat het stuk van ds. Windig c.s. de zwarten weinig moed gaf en stelde, dat hij meer moeite had met het christendom van Vorster dan met het marxisme.

Oud. J. Haeck (Hoevelaken) vond het ontstellend in het stuk van de ROS te lezen, dat de methodiek van de Zuid Afrikaanse regering ons de hoop ontneemt op een geweldloze oplossing. Alsof de hoop van de christen niet altijd op God gericht zou zijn. De heer Haeck laakte het, dat de Generale Diaconale Raad het gironummer had opengesteld voor het ANC. De bevrijding, voorgesteld door de bevrijdingsbewegingen noemde hij het tegendeel van de bijbelse bevrijding. Solidariteit in de schuld der eeuwen maakt bescheiden, zo besloot hij.

Mevr. mr. J.A. van Ruler-Hamelink (Utrecht) verklaarde zich tegen de Zuid Afrikaanse apartheid. We moeten de niet-blanken van harte steunen, maar tegelijk de blanke medechristenen niet isoleren. Het profetisch spreken is 'nog' mogelijk. De oorlog is er 'nog' niet (die komt er wel). De kerk moet zich evenwel daarom met geen groep (het ANC) inlaten.

Ds. C. B. Bot (Eerbeek) vroeg wel beseffen hoeveel geduld we vragen van de zwarte bevolking. Is blank lijden zoveel erger dan zwart lijden?

Hij wilde het ANC niet erkennen maar wel laten weten begrip te hebben voor wat hen drijft. 'Jezus werd ook door de Hoge Raad als terrorist betiteld'.

Ds. L. de Liefde (Vlissingen) wantrouwde het beroep op de historische verbondenheid tussen de Nederlandse en de Zuid Afrikaanse kerken.

Niet die (bloed) band is het belangrijkst maar de verbinding met Jezus Christus. Hij had ook grote aarzeling met betrekking tot de hantering van het begrip 'solidariteit in de schuld'. Vergeving van de schuld is opheffing van nood, zei dr. Noordmans.

Ds. A. W. Berkhof (jr.) vond, dat we teruggingen naar een discussiepunt vóór 1973, hoewel de situatie in Zuid Afrika is verscherpt sinds 19 oktober 1977. Ook hij had groter angst voor het christendom van Vorster dan voor het Marxisme. Hij meende verder, dat de verzoeriing niet moet worden uitgespeeld tegen de gerechtigheid.

Dr. R. J. Mooi vroeg extra spreektijd om te betogen, dat het nodig is om 'uitermate voorzichtig.' te oordelen. Wie beoordeelt de informatie? Wat doe je als je als kerk handelend optreedt? Reken je nog met alle relevante factoren, maatschappelijk en politiek? De kerk heeft een bepaalde taak, daar moeten ze zich aanhouden. We moeten onderscheiden het wezen van de gerechtigheid en hoe ik hier en nu wil handelen als ik rechtvaardig wil zijn. Als we al teveel kerkelijk absoluut willen spreken komen we er gemakkelijk toe de ander tot ketter te verklaren. Kortom, dr. Mooi pleitte voor een scheiding van de homo ecclesiasticus (de kerkmens) en de homo politicus (de politieke mens).

Tenslotte spraken de synode nog toe dr. H. B. Weyland (lid van de Geref. delegatie, die Zuid Afrika bezocht) en ds. J. Windig. In beide speeches stond centraal, dat de kerken hier meer naar de stemmen van zwart Zuid Afrika zélf moeten luisteren dan naar die van groepen buiten Zuid Afrika, die in Zuid Afrika niet normatief zijn.

Besluit

De synode nam tenslotte na beraad van het moderamen, om te komen tot een aantal voorstellen, de volgende besluiten:

1. De synode besluit met alle haar ten dienste staande middelen de communicatie met en tussen kerken en christenen in Zuid Afrika tot welke groepering of ras zij mogen behoren te blijven bevorderen. De solidariteit met de zwarte kerken dient deze communicatie te blijven bevorderen.

2. De synode besluit de contacten met groeperingen in de Z.A. bevrijdingsstrijd, zo wel in als buiten de Z.A. te intensiveren. Deze contacten hebben vooral ten doel de gemeenten te informeren en meer te betrekken bij de strijd om gerechtigheid.

3. De synode pleit bij de regering voor het onderhouden van meer intensieve contacten met Z.A. bevrijdings-bewegingen en voor intrekking van het emigratiebesluit.

4. De synode besluit met de andere kerken in de Raad van kerken te overleggen welke verdere economische maatregelen bij regering en bedrijfsleven dienen te worden bepleit ten aanzien van Z.A.

5. De synode besluit te bevorderen dat de informatie naar de gemeenten zoveel mogelijk plaats vindt vanuit Z.A. bronnen zelf, met name de Z.A. Raad van kerken kan hierbij een belangrijke rol spelen.

6. De synode besluit de gemeenteleden op te roepen het persoonlijk briefverkeer met Nederlanders in Z.A. te versterken met verwerking van de recente besluiten van de Gen. Synode.

7. De synode roept de gemeenten op te volharden in het gebed voor het volk van Z.A. vanuit de hoop op verzoening en gerechtigheid.

De gezamenlijke voorstellen werden met 37 stemmen voor en 13 tegen, waaronder alle GB leden, aangenomen.

Duidelijk is, dat deze voorstellen dicht komen bij het voorstel van de ROS. De voorstellen zijn door het moderamen in overleg met de ROS zó geformuleerd, nadat dr. v. d. Heuvel gezegd had, dat contact met het ANC (zijn voorstel op de vorige synode) voor de Hervormde Kerk kennelijk nog niet mogelijk was en het daarom niet wijs zou zijn in die richting te besluiten. Maar waarin verschillen de nu aangenomen voorstellen van het eerdere voorstel van V. d. Heuvel? Het ANC wordt in de nu aangenomen voorstellen niet met name genoemd. Maar contact met het ANC wordt ook niet uitgesloten. Bij iedere volgende synodevergadering kan de ROS 'met verslagen komen over contacten met het ANC en adviezen van deze bevrijdingsbeweging. De contacten met alle bevrijdingsbewegingen 'in en buiten Zuid Afrika' moeten immers geïntensiveerd worden?

Zwarte dag

Opnieuw is gebleken hoe we als kerk op een heilloze weg zijn. Stap tot stap vorderen we op de weg naar een verpolitiekte kerk. Een kleine stap in die richting gezet leidt onherroepelijk tot de volgende. Daarom is het op zich al een bedenkelijke zaak als contacten van kerk tot kerk niet meer als de enige kerkelijk verantwoorde worden gezien. Waar geeft ons de Schrift enige aanleiding te veronderstellen, dat we als kerk met marxistisch geïnfiltreerde bevrijdingsbewegingen in contact kunnen zijn? Maar bijbelse argumentatie was er dan ook niet. Slechts het woord gerechtigheid valt te pas en te onpas, gedevalueerd tot een slogan.

En verder: is het bijbels te verantwoorden om prioriteiten, rangorden te stellen in het leggen van kerkelijke contacten?

Waarom moet er prioriteit zijn in het leggen van contacten met de Zuid Afrikaanse Kerken, waartoe de blanke kerken niet behoren? Gaat het dan niet meer om broeders in alle kerken, blank en zwart, zelfs als het dwalende broeders zijn? Gaat het dan niet om de profeti­ sche terechtwijzing aan alle broeders, blank en zwart?

Zit de dwaling alléén in de blanke kerken? Zou het ook nog mogelijk zijn, dat de zwarte kerken, die middels de Zuid Afrikaanse Raad van Kerken ook sterk de invloed ondergaan van de Wereldraad van Kerken, dwalen? Kortom, hebben we als kerk niet de verantwoordelijkheid om de broederband in liefde en eerlijkheid met allen te onderhouden? Door de steeds radicaler opstelling van onze kerk zijn we bezig om van de weeromstuit van blank rassisme over te stappen op zwart rassisme.

Het was intussen opnieuw een zwarte dag voor onze kerk. In Zuid-Afrika mag men zich afvragen wie gesproken heeft: de kerk of een politiek tribunaal.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen