Eerste nationale synode in ons land

Inleiding

Waar komt onze kerk uit voort? Ik denk dat elke collega die vraag weleens aan zijn catechisanten zal hebben gesteld. En ik denk ook dat uit de antwoorden drie lijnen tevoorschijn kwamen: de een wees op het Oude Testament en op Israël, op het verbond van God met Abraham Zijn vrind, dat God bevestigt van kind tot kind. De ander wees op de kring der discipelen, op Pinksteren en wat sedertdien gebeurde, op de geschiedenis van het vroege christendom enzovoort. En de derde zei: Dat is allemaal goed en best, maar onze kerk heeft toch eigenlijk haar vorm gevonden in de tijd van de Reformatie en kort daarna.

Niemand zal wel behoefte hebben om uit deze antwoorden er een te kiezen. De Heere Jezus wijst in Zijn kerkvergaderend werk-zoals het in een kerk hier te lande bij voorkeur genoemd wordtsterk op de Schriften die van Hem getuigen en legitimeert Zich ten opzichte van de verwijzing der Joden naar Abraham met de vergelijking: Eer Abraham was, ben Ik. En onze Geloofsbelijdenis spreekt van een Kerk, die op grond van Christus' Koningschap van het begin der wereld geweest is en tot het einde blijven zal. De Reformatie heeft veel meer gevoel gehad voor de traditie van het vroege christendom dan velen bij Rome, en wilde tot geen prijs een nieuwigheid zijn doch de voortzetting van de Kerk der eeuwen en in dat geval met name van de Kerk van apostelen, martelaars en kerkvaders. Als zodanig heeft het begin van onze Hervormde Kerk, toen vaak Gereformeerde of zelfs Christelijk Gereformeerde Kerken geheten, haar taak gezien onder ons volk.

Eerst in het noodgedwongen samenkomen in vluchtelingengemeenten in den vreemde en in schuilgemeenten en onder hagepreken in ons eigen land, maar toen 'God meerder genade gaf', zoals het heette, meer in het openbaar op eigen bodem.

Een stukje geschiedenis

In het moeilijke jaar 1574 (denk o.a. aan Haarlem en Leiden) kwam te Dordrecht, de eerste stemhebbende stad van Holland, een provinciale synode samen die in naam de belangen van de gewesten Holland en Zeeland diende, maar in wezen veel meer gedaan heeft: zij was de reactie op wat er in het land sedert 1572 gebeurde en vormt de onontbeerlijke schakel tussen het kerkrecht van Emden 1571 en dat van Dordrecht 1578.

Sedertdien was er heel wat gebeurd. Na de dood van Requesens vormde het Spaanse leger geen eenheid meer en sloeg het grotendeels bij gebrek aan betaling aan het muiten. In 1576 vonden de Noordelijke en Zuidelijke gewesten elkaar in de Pacificatie van Gent: men snakte in Noord en Zuid immers naar vrede en wilde trachten in samenwerking met de Prins van Oranje, in wiens geest de pacificatie was, de Spanjaard definitief het land uit te jagen. Er kwam een weinig tekening in de eenheid der 'beroerde Nederlanden'. In gods-dienstzaken zou men elkaar met moeien. Waar de roomse religie de overhand had, zou dat zo blijven, omgekeerd net zo met de gereformeerde, en overigens zou men elkaar over en weer geen beletsels in de weg leggen op dit punt. De vijand was gemeenschappelijk, en dat bond voor korte tijd allen samen.

Ik zeg: voor korte tijd. Want al spoedig, niet in het minst door de verdreven gereformeerde ballingen, die nu naar het Zuiden terugkeerden, en ook om andere redenen bleek de godsdienstvrede een farce te zijn. De gewestelijke staten en andere overheidsinstanties waren nog niet gewend om vanuit een gemeenschappelijk belang te denken, en het hemd was tenslotte nader dan de rok. De calvinisten kraaiden victorie bij de alteratie (verandering) in plaatsen als Amsterdam en Haarlem, maar ook elders. Het prinselijk streven leek schipbreuk te lijden, en mannen als ds. Datheen van Gent, die straks ook praeses van de synode van 1578 wordt, en de gewillige schout van Gent, Hembyze, deelden de lakens uit. Mag Datheen dan de prins niet precies verweten hebben wat hem vaak in de mond gelegd is, namelijk dat de prins even gemakkelijk van religie als een ander van hemd wisselde, vrij zeker zijn we van zijn uitspraak over 's Prinsen streven tot onderhouding van de pacificatie en de godsdienstvrijheid, 'dat de Prins (willende den artyckel van de Ghentsche pacificatie van handt-houdinghe der catholyksche religie staende houden, en segghende dat men t'ontyde en met onordeningh niets en behoorde te veranderen, en dat men besworene verbonden most houden, en dat Godt een vyandt van meyneedighe was) noch Godt, noch Religie en hadde'. Ieder zal inzien dat deze uitspraak nog wat verder strekte dan de andere.

De synode

1578 zou gevolgd worden door 1579, het jaar van de Unie van Atrecht en die van Utrecht, het jaar ook van het voorlopig uiteenvallen van de Nederlandse gewesten. Het Zuiden kwam onder Parma, Spanje's veldheer, het Noorden bleef goeddeels de Prins trouw. Maar eerst zou in juni van 1578 de eerste nationale synode op eigen bodem worden gehouden. Over de inhoud zou veel te vertellen zijn, maar ik zal dat bij een andere gelegenheid, namelijk via de EO in een herdenkingsdienst in de Dordtse dom doen. Hier volsta ik met erop te wijzen dat de 26 aanwezige afgevaardigden uit de Nederlanden, uit de graafschap Kleef en uit de Engelse vluchtelingengemeenten afkomstig waren. En dat het kerkrecht van Dordrecht het gebruikelijke patroon vertoont: kerkelijke vergaderingen, verkiezingen, tucht, onderwijs en andere zaken, terwijl als bijzonderheden vermeld dienen te worden dat de huwelijkszaken - een netelige competentiekwestie tussen overheid en kerkeen apart hoofdstuk innemen en dat deze synode besluit tot de administratieve scheiding tussen Nederduitse en Waalse kerken (Hooijer).

Wat is nu het bijzondere van deze synode? Zij heeft ondanks het klein getal der aanwezigen en in weerwil van de tijden, die Spaans ongenoegen en voortzetting van de oorlog deden vrezen, de zaak van de Reformatie met grote beslistheid ter hand genomen. Gemeenten moesten nog georganiseerd worden, van een vast getal van bekwame predikanten was geen sprake, op veel plaatsen ontbraken kerkeraden geheel. Maar Dordrecht 1578 zet door, niet in het minst door toedoen van zijn volijverige praeses Datheen, en anderen.

Het is niet teveel om van geloofsmoed te spreken. Wat was er weinig zichtbaar van de kerk der Reformatie! En wat moest er veel beslist worden, dat eigenlijk veel beter in een tijd beslecht werd wanneer alles welvarend en veel meer zichtbaar zou zijn. Toch niet. De broeders hebben verstaan dat de zaak van Gods Kerk nooit besluiten achteraf vraagt, maar veeleer een inzet met alle krachten voor iets waarvan het resultaat nog niet gezien wordt.

Prins en Staten hebben met deze synode ingestemd. De Prins zal er een stuk eenheid van het volk in gezien hebben, temeer omdat naast de voortvarende en heftige praeses een man als zijn hofprediker, Jean Taffin aan de synode deelnam, en weer een heel andere, later als rekkelijk betitelde, figuur die luisterde naar de naam van Petrus Bertius. Trouwens, dat aan zijn vriend Philips van Marnix van St. Aldegonde naast Datheen verschillende taken werden toevertrouwd, zal de Prins zeker naar de zin geweest zijn.

Besluit

Het was het laatste jaar van de eenheid der Nederlanden. En het leek er voor de Prins en anderen op, dat een schone droom op het punt stond te vervagen tot niets. Maar wat tussen 2 en 18 juni binnen de poorten van Dordrecht is beslist voor Gods Kerk, is van blijvende betekenis geweest voor haar geschiedenis en opvattingen. Zo zien we juist in die bange jaren en tijden de schakels gesmeed worden en aaneengesmeed tot een geheel: op Emden 1571 volgde Dordrecht 1574, op Dordrecht 1574 volgde Dordrecht 1578. Daarop Middelburg 1581 en Den Haag 1586 en tenslotte Dordrecht 1618-'19. Telkens nam men de draad van de vorige synode weer op en werkte die uit en wikkelde die af. Wat er ook gebeurde, ten gunste of ten nadele van de zaak der gereformeerde religie, Gods zaak ging door. Zo'n stuk geschiedenis geeft moed aan allen die de gereformeerde religie belijden met hoofd en hart.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen