Boekbespreking

Dr. R. B. Evenhuis: Ook dat was Amsterdam, deel V; uitgave Ten Have, Baarn, 395 pagina's ƒ 45, -.

Dr. R. B. Evenhuis heeft met het nu gereedgekomen vijfde deel zijn grote werk van de Kerkelijke geschiedschrijving van Amsterdam in zekere zin voltooid. Hij laat dit deel dat de 18e eeuw beschrijft eindigen in 1875. De jaren 1870-1875 waren een keerpunt, zo zegt de auteur. In die tijd vertrokken zich 6 crises, een industriële, een agrarische, een sociale, een kerkelijke, een poUtieke en een literaire. In die jaren waren er ook kerkelijk grote veranderingen. Tijdens de Republiek hadden de kerkeraden als zichzelf aanvullende regentencolleges de gemeenten bestuurd. Maar nu werden de gemeenten mondig en kregen het recht hun eigen ambtsdragen te kiezen. Vanwege dit keerpunt sluit de schrijver dit vijfde deel daar af. Evenhuis laat de vraag open of er nog een zesde deel zal komen. Zijn leeftijd spreekt een woordje mee. Hij vraagt zich ook af of de recente geschiedenis al beschreven kan worden. Dat hoofdstuk moet beginnen met de Doleantie en Evenhuis hoopt dat als een opvolger het laatste deel zal schrijven daarin dan het laatste hoofdstuk zal zijn de hereniging van de Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken. De indeling in hoofdstukken in dit prachtige werk is: 'De Bataafse en de Franse tijd', 'Het einde van de classis Amsterdam', 'Het Reveil', ' De kerk in het tweede kwartaal der eeuw', ' De Afscheiding', 'De kerk in het derde kwartaal der eeuw', 'De medische weg tot kerkherstel', 'De juridische weg tot kerkherstel' en 'Het Keerpunt'. In een epiloog stelt de auteur, dat het proces van ontkerkelijking, dat in onze tijd zo grote vorm heeft aangenomen, reeds in de vorige eeuw begon. In een artikel in ons blad gaan we daar nader op in. We feliciteren de auteur met het gereedkomen van dit werk en wensen het in veler handen. De uitgever heeft voor een keurige uitgave gezorgd. Waaraan ik slechts dit schoonheidsfoutje ontdekte dat p. 386 scheef op het papier staat.

v. d. G.

Dr. G. P. Hartvelt: Het gebinte van de tijd. Kok, Kampen, 1977, 104 biz. Gelijmd ƒ 14, 90.

Een heel aardig en leerzaam boekje, maar vanwege de vele details wat moeilijk te lezen. De ondertitel luidt: Een historische studie over constructies van de geschiedenis met name in de tijd der reformatie. Luther, Melanchton en Calvijn komen ter sprake maar ook andere figuren uit de kerkgeschiedenis, als Augustinus en Joachim van Fiore.

De bladzijden over Joachim van Fiore en die over Calvijn hebben mij het meeste geboeid. Het is opvallend dat er de laatste tijd nog al wat studies verschijnen over de bezinning op de geschiedenis. Een crisisverschijnsel van deze tijd?

Hoe dat ook zij, ook in het verleden heeft men een orienteringsprincipe gezocht, dat laat deze studie duidelijk merken. Maar men heeft heden het oude principe laten schieten en nu is, om de schrijver te citeren, 'het dak van de geschiedenis weggenomen', waardoor het kil is geworden in de tijd.

Wat jammer is dat deze studie zo fragmentarisch is; zij vraagt om een groter werk; maar mogelijk is de schrijver zelf daar al mee bezig. In elk geval, wij danken hem voor hetgeen hij geboden heeft.

K. Exalto

Drs. M. J. Top: Leonhard Ragar, Religieus socialisme contra nationaalsocialisme, J. H. Kok, Kampen 1977, 344 blz. Geb. ƒ 45, -

Aan de achterzijde van de (rode) stofomslag staat vermeld dat ds. Top zich jarenlang diepgaand met het leven en werk van de christen-socialist Ragar heeft beziggehouden. Na lezing van dit boek zijn wij hiervan tenvolle overtuigd.

Drs. Top is niet op deze studie gepromoveerd. Toch heeft hij hierin meer kennis neergelegd dan - men in menig proefschrift aantreft.

Ragaz (1868-1945) mag wel de meest sprekende en meest eminente vertegenwoordiger van het religieus socialisme heten.

Het communisme en later het nationaal socialisme - wees hij af. Het ging hem om de verwerkelijking van het Rijk Gods. Hij inter{)reteerde het Rijk Gods in aardse, wereldse begrippen. Hij keerde de kerk de rug toe, legde zijn^ambt als theologisch hoogleraar neer omdat hij het voor zijn geweten niet langer kon verantwoorden dienaren der kerk te vormen.

Een twistpunt is geweest of hij het Rijk Gods hier beneden in de tijd zocht dan wel een doorbraak ervan aan het einde der tijden verwachtte, waarbij dan door een catastrofe heen Gods koninkrijk als een hemelse gave geschonken zou worden. Naar mijn gevoelen ligt het zwaartepunt van Ragaz' beschouwingen in ieder geval niet in het laatste maar in het eerste.

Hij kwam op voor het dóen, het handelen, de mensen zijn Gods medewerkers (activisme). Hij schommelde tussen pacifisme en revolutie. Allerlei in onze tijd in de horizontalistische theologie ingeburgerde inzichten en uitdrukkingen vindt men al bij Ragaz; zij zijn dus al meer dan een halve eeuw oud!

Scherpe critiek heeft Razag geoefend o.a. op Luther. In naam hield hij het meer met Zwingli en Calvijn, op wie hij overigens ook het een en ander tegen had. Ik zeg: in naam, want er is niet meer dan slechts een schijn van gelijkheid tussen de theocradsche gedachten van deze hervormers en Ragaz' hervormingsplannen.

Bij Ragaz komen wortels van het moderne theologische denken bloot te liggen. Zijn invloed op Barth en via Earth ook op nederlandse theologen en predikanten is niet gering geweest. Hier vindt men al, uiteraard in de context van een enigszins andere situatie, de ideeën (ideologie) van mannen als Buskes en J. de Graaf (die beiden een Ter Inleiding schreven in dit boek) en van Kr. Strijd en Ter Schegget e.a.

Wie Ragaz' levensloop volgt, gelijk die hier beschreven wordt, valt het op, dat Ragaz niet alleen van vrijzinnig-liberale afkomst was maar ook, ondanks enige 'ontdekkingen' waardoor Jezus meer betekenis in zijn leven kreeg, toch in de ban der vrijzinnigheid gebleven is. Zijn christologie zal niemand met enig goed recht anders dan vrijzinnig kunnen noemen.

Nergens vindt men ook maar iets wat lijkt op een ontdekking van 's mensen zondigheid en verdorvenheid voor God; nergens vindt men iets van de bijbelse prediking van wedergeboorte en bekering. Een optimistische mensbeschouwing is hem eigen gebleven. Daarom kon hij ook zoveel verwachten van menselijk streven, van menselijke activiteiten. ' In zijn Rijk Gods-opvattingen kan ik onmogelijk de prediking van het Rijk Gods in de Schrift herkennen.

Ik heb dit boek ervaren als een zeer leerzaam boek, maar kan niet anders dan Ragaz zetten in de hoek van hen die de Openbaring Gods in de Schrift voor een groot deel hebben misverstaan.

K. Exalto

Anna Maria van Schurman: Eucleria, of uitkiezing van Het Beste Deel. De Tille, Leeuwarden, 1978. Gebonden in imitatie-perkamenten band ƒ 39, 50.

Dit is een fotomechanische heruitgave van een beroemd werk uit de 17e eeuw. Anna Maria van Schurman was een hoogst begaafde vrouw, in vele wetenschappen kundig en in vele kunsten bedreven. Zij was hevig geïnteresseerd in de theologie en leidde reeds als kind een godvruchtig leven. In een latere periode van haar leven koos zij voor De Labadie. Zij liet haar Utrechtse vrienden, waaronder Voetius, Hoornbeek en Lodenstein, in de steek en volgde voortaan De Labadie op al zijn zwerftochten. Het zal bekend zijn dat De Labadie buiten de Gereformeerde Kerk in de Nederlanden is komen te staan en een secte heeft gesticht. Zijn volgelingen noemt men Labadisten.

Anna Maria van Schurman heeft dit hoek Eucleria geschreven in haar labadistische periode. Dat is van bladzijde tot bladzijde merkbaar. Steeds neemt zij het voor De Labadie en de zijnen op. Zij zegt: 'Ik volg nu de beste leermeesters en leidslieden.' In de secte der Labadisten vond zij de meest zuivere kerk. Hier werden alleen zulken toegelaten die hun wedergeboorte konden bewijzen. En die bereid waren tot een leven van volstrekte zelfverloochening, afzondering van de wereld.

Anna Maria van Schurman neemt het in haar boek ook tegen de mannen van de Nadere Reformatie herhaaldelijk op; mannen als Voetius, Koelman, de beide a Brakels, enz. Zij is van oordeel dat het deze mensen ontbreekt aan het volle 'licht', dat zij te wettisch en te weinig geestelijk zijn. Theodorus a Brakel noemt zij een man met wel oprechte godsvrucht maar ten aanzien van de sabbat bijgelovig en een man die toch niet die kennis van God had die De Labadie had (89). Zélf heeft Anna Maria de sabbat vergeestelijkt. Zoals zij trouwens alles vergeestelijkte.

Wetenschappen en kunsten veracht zij wel niet geheel en al, maar hun waarde houdt zij voor miniem.

Wij staan met Anna Maria van Schurman wel ver, ja héél ver af van de Reformatie, van een Luther en Calvijn Niet alleen wat kerkopvatting betreft, maar ook wat het geestelijk leven betreft. Wel vroomheid, maar wat voor vroomheid? Waar is Christus? Waar is het geloof in Christus? Waar is de goddelijke vrijspraak van de totaal verloren zondaar? Waar is het Woord, en waar zijn de sacramenten? Voorzover de laatste ter sprake komen zijn zij verwrongen naar de mens toe. Een heiligheidscultus zonder wortel. De secte inplaats van de kerk. Of er dan geen nuttige critiek in het boek te vinden is? Die kan men overal vinden. Niet alleen bij Anna Maria van Schurman. Bij alle ketters en sectariers. En zelfs wel bij puur ongelovigen.

Maar daarmee zijn ketterijen en dwalingen niet gerechtvaardigd. Ook niet de aberraties van de Labadisten.

Er is slechts één reden waarom ik deze (mooie) heruitgave waardeer. Het historisch onderzoek moet (kunnen) beschikken over de bronnen. Wie wat over Anna Maria van Schurman wil weten moet haar geschriften (kunnen) lezen. 'Euclaria' was tot dus ver praktisch onbereikbaar, nu ligt ze weer in de boekhandel.

Wie historische interesse heeft, neme haar ter hand. Wie achtergrondsinformatie begeert omtrent een stroming die in het kerkelijke leven nog niet geheel verdwenen is, kan eveneens dit boek ter hand nemen. Wie geestelijk gevoed wil worden, met de gezonde spijze van Gods Woord en de leer der reformatoren en der belijdenisgeschriften, die kan het boek wat mij betreft laten liggen.

K. Exalto

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen