Gereformeerde Gezindte in Amerika

Soms kunnen dingen samenlopen. Ik had het voorrecht, samen met drs. A. Noordegraaf, een conferentie voor instellingen van christelijk hoger onderwijs overal ter wereld bij te wonen in Grand Rapids, Michigan. Het geeft je een goede gelegenheid ook kennis te maken met het kerkelijk leven in den vreemde. Gedrieën - ook de heer H. H. J. van As van het Reformatorisch Dagblad was erbij - hebben we, én gedurende twee zondagen én door middel van een aantal bezoeken, één en ander van het kerkelijk leven gezien.

Wat hier dan mee samenviel? Wel, twee dagen voor vertrek daarheen bezorgde de post een boekje van de uitgever Boekencentrum, getiteld 'Schrijf spoedig terug' .* Het is een met foto's verlucht boekje, vertaald uit het Engels, waarin vele brieven van immigranten uit Nederland zijn opgenomen uit de jaren 1847-1920. In 1846 emigreerde immers ds. A. C. van Raalte met zijn gemeente uit Arnhem naar Michigan? In dat jaar bedroeg het totale aantal emigranten uit Nederland naar Amerika 2000. Daarna zijn er tienduizenden gevolgd. Met grote moeite werd de overtocht vaak gemaakt en de ontberingen gedurende de eerste jaren van het verblijf waren vele. De volgende brief (één van de vele) toont aan hoe schril het contrast tussen een enkele reis Amerika toen was met zo'n enkele reis in een comfortabele Boeing nu.

Heinrich Barendrecht, die voor ds. H. P. Scholte, die óók emigreren zou, de route ging onderzoeken, schreef aan zijn familie:

’De zeereis heeft veel in, nimmer had ik kunnen denken, dat zoo een groot schip zoo verschrikkelijk door de golven kon geslingerd worden. Menigmaal is het gebeurd, dat ik met beide mijn handen mij zelf stond vast te houden, zoo dat ik geen kans zach om zonder te vallen van de eene plaats tot de ander over te steken op een afstand van 4 d 5 voet. Buitengewoon heeft de Heer e mijn gesterkt, van 180 passagiers zijn er mogelijk 10 die niet zeeziek geweest hebben, waarvan ik nog het beste present ben gebleven. Op eens gebeurde het dat er een golf door het groot luik sloeg, ik doornat en mijn vrouw die reeds op bed lag stortte ook tegelijk onder. Hoewel ik in alles , zeer bestendig bleef, dacht ik toen onder het water te moeten beswijken, doch de Heere schikte alles na dien ten besten. Op de zee hebben wij niets bijzonders vernomen, 8 vrouwen hebben onder de weg gebaard, zonder eenig vroeddoctor of vrouw. 2 kinderen daarvan zijn overleden, met nog 2 andere kinderen en een oude vrouw, dus 5 overledenen. Toen wij te New-Orleans kwamen zijn wij al spoedig^per stoomboot verder de Mississippi opgevaren tot aan St. Louis, al waar wij thans wonen.

Verbeeld u van New-Orleans tot aan St. Louis is een afstand van 500 uren, welke reis wij in 9 dagen hebben afgelegd, en altijd tusschen het hout of boomen door gevaren. Dit water is doorgaans zoo wijd als bij ui. de Kil. Zeilschepen kunnen hier niet gebruikt worden, om reden de rivier is altijd afloopend, en door de kromte kan men niet naar boven komen, want trekken of paarden langs de kant in de roekken die in de wind zijn kan niet geschieden door hét houtgewas.'

Hollandse nederzetting

Al met al wonen er in Amerika velen, die van Nederlandse afkomst zijn. Ds. van Raalte en zijn emigranten vestigden in Michigan, vlak bij het prachtige Michigan Lake, het dorpHolland en daaromheen Friesland, Zeeland, Overijssel, Graafschap, Noordeloos om maar enkele namen te noemen. Een aaneenrijging van Hollandse namen is dan ook te zien wanneer men door Holland en aangrenzende dorpen rijdt. De naam van Raalte komt men veelvuldig tegen tot op dancings en cafe's, teken van de tand des tijds, die ook hier knaagde.

Maar de Hollanders brachten ook hun godsdienst mee, inclusief door de jaren heen hun kerkelijke verdeeldheid. Verschillende emigratiegolven vonden plaats - te denken valt bijvoorbeeld ook aan de grote stroom in de jaren na de tweede wereldoorlog - maar de kerken gingen mee. De auteur van het genoemde boekje, Herbert J. Brinks, die je dan, om de samenloop van omstandigheden compleet te maken, óók nog ontmoet bij een bezoek aan Holland, ' schrijft over de Nederlandse kerken in Amerika een apart hoofdstuk. Hij zegt:

‘Feitelijk is geen enkele Hollandse gemeenschap in Amerika zonder zijn Hollandse kerk blijven voortbestaan, en gedurende de gehele immigratieperiode vielen de gemeenschappen, die geen kerk konden bekostigen, snel uiteen. Maar de Hollandse kerk in Amerika was geen eenheid. Van het begin af was de kerk een verdeelde instelling met geschillen over theologie, de gedragslijn van de kerk en de elementen van de eredienst. Dit is deels te verklaren door de verschillen tussen de Hollandse provincies, waarvan ze afkomstig waren, maar de grootste verdeeldheid ontstond toch in de Amerikaanse omgeving. De mogelijkheid tot confessionele eenheid leed schipbreuk op de rots van het veramerikaansen. Hollandse Amerikanen namen in hun debatten beslissingen overeenkomstig hun kerkelijke ervaringen in Nederland en ze probeerden intussen zoveel mogelijk dié gebruiken in stand te houden, die ze in de Nieuwe Wereld ook van belang vonden. Elke kerkelijke groepering verdedigde zijn ideeën door zich te beroepen op geloofsverklaringen en praktijken, die van Nederlandse oorsprong waren, en vernieuwingen werden gewantrouwd. Zodra de gewoonten van het Amerikaanse kerkelijke leven een aantasting betekende van de kerken van de immigranten, ontstonden er nieuwe conflicten.

Om hun opvattingen te behouden en te bestendigen, bouwden de immigranten scholen en seminaries, die zich richtten naar de intellectuele tradities en rijkdommen van Nederland. De emigrantenkinderen, die wilden studeren, bezochten dikwijls de scholen, die door hun ouders opgericht waren. Daar kregen ze bewondering voor de geestelijke waarden en vroomheid, die in Nederland hun oorsprong vonden. Veel van deze studenten, vooral predikanten en leraren, oefenden hun beroep uit in de, over het Noordamerikaanse continent verspreide, immigranten gemeenschappen. Zo heeft dus de Hollands-Amerikaanse gemeenschap, gedurende opeenvolgende generaties, zijn eigen leiders gevormd die op hun beurt een belangrijke kern van De Hollands-Amerikaanse traditie beaard hebben.’

Gereformeerde Gezindte compleet

De Gereformeerde Gezindte is er om zo te zeggen compleet. De Hervormde Kerk is er overigens ook, nl. in de Reformed Church. In Holland staat het Hope College voor deze kerk. In Grand Rapids hoorden we allerwegen over een predikant van de Reformed Church, die toespraken houdt over actuele zaken, bijvoorbeeld over het communisme, toespraken, waarvan bandopnamen worden gemaakt, die overal heen worden gezonden.

Dan is er de Christian Reformed Church, de Gereformeerde Kerken van hier. Het Calvin College te Grand Rapids heeft door de jaren heen nauwe banden onderhouden met de VU te Amsterdam. In het blad Kerknieuws van 1 september stond dan ook te lezen: 'De Christian Reformed Church holt achter de Gereformeerde Kerken aan’.

Men hoort die geluiden ook daar, al is het niet onverdeeld. Kerknieuws geeft de mening weer van twee theologen van de Christian Reformed Church, die beiden óók deze uitspraak bevestigden. Dr. John Kromminga, kerkhistoricus aan het Calvin College, deed dit met vreugde (nu b.v. het diakenambt voor de vrouw is opengesteld wil hij ook graag het ouderiingenambt). Ds. P. de Jong, redactielid van het blad 'Outlook', aangeduid als het orgaan voor de Amerikaanse verontrusten, doet het met bezorgdheid. Ds. de Jong zegt, dat de beïnvloeding er geweest is en nog is: door wederzijdse bezoeken, door het onderhouden van een officiële kerkelijke correspondentie (geen 'wassen neus', zegt hij), door vertaalde Nederlandse theologische werken. Verder heeft uiteraard de nauwe verbinding met de VU beïnvloedend gewerkt, met name ook doordat velen uit Amerika hun doctoraal examen aan de VU moesten gaan doen.

Tijdens de discussies op de conferentie in Grand Rapids bemerkt men dan ook dat, wanneer de VU kritisch ter sprake komt ('is deze instelling niet bezig haar christelijke identiteit te verliezen? '), velen toch weer geneigd zijn, vanwege persoonlijke bindingen de gelederen rondom de VU te sluiten. Dr. Kromminga beweert zelfs in het gesprek met Kerknieuws, dat Calvin College de VU heeft ingehaald. 'Ze lopen nu samen op en als illustratief voorbeeld noemt de hoogleraar de gangbare visie op zijn instituut op schepping en evolutie. Die verschilt in weinig meer van die aan de VU.' Het is voor ons de vraag of Kerknieuws in dit verslag een volledig beeld geeft van de Christian Reformed Church. Ongetwijfeld zijn de genoemde tendenzen aanwezig. Anderzijds bemerkten we op de conferentie dat er bepaald ook theologisch tegenwicht is tegen de VU.

De kleinere kerken

We maakten intussen ook kennis met de Gereformeerde Gezindte in engere zin. Eerst was er een kerkdienst in deFree Reformed Church van ds. C. (Neil) Pronk. Zijn kerk telt twaalf gemeenten, waarmee de Christelijke Gereformeerde Kerken in Nederland correspondentie onderhouden. Ook ds. P. den Butter, voorheen Chr. Geref. predikant te Bunschoten dient deze kerken. De gemeente van ds. Pronk is een groeiende gemeente. De kerk wordt

thans met 250 zitplaatsen uitgebreid. De prediking is sterk verwant aan de Hervormd Gereformeerde. We vonden bij ds. Pronk een zeer gastvrij onthaal. Wekelijks bleek hij ook een zondagse radiouitzending te verzorgen, waarop telkens weer de nodige correspondentie volgt.

Verder kerkten we in de grote gemeente van ds. W. C. Laraain, behorend bij de Gereformeerde Gemeenten. Is hij in Nederland, dan trekt hij het land door, gevolgd door een 'oecumenische' gemeente. Ds. J. T. Doornenbal gaf hem terzake dan ook een plekje in zijn kerkbodekolommen, nu overgenomen in het boek 'Gedachtenis tot zegening', een boek dat dan ook in de woonkamer van de Hollands-Amerikaanse 'reverent' present as. De preek ging over 2 Kon. 1 : 3 (...Is het omdat er geen God in Israël is? ), een preek waarin de polioepidemie, die óók daar de communicatiemedia haalt, aan de orde kwam en niet aan de orde kwam, maar een preek die, als men bepaalde exegetische verwachtingen wat terzijde stelt, toch innam, door echte hartelijkheid, zeker niet bedorven door dogmatische vooringenomenheden. Ik heb een béétje begrepen waarom Doornenbal erover schreef, zoals hij schreef. Hartelijk was ook de ontvangst te zijnen huize. Ds. Lamain wenst het niemand toe te doen wat hij heeft gedaan, nl. zonder kennis van de Engelse taal daar een gemeente te gaan dienen en dan in de kortste keren Engels te moeten preken. Er is ook nog wel eenHollandse dienst, maar daar komt een handjevol mensen. Overigens heeft in het verleden het afschaffen van Hollandse diensten elders nogal eens wat voeten in de aarde gehad. Dat stond namelijk soms gelijk met het prijsgeven van een principe.

En tenslotte was er de ontmoeting met de gemeente van ds. B. Densel, een kleine vrije gemeente, de Netherlands Reformed Church. De vader van ds. Densel is als een vrije predikant naar Amerika gegaan. De zoon heeft de gemeenten gediend van ds. Pronk e.a. Thans dient hij deze kleine gemeente te Grand Rapids, een gemeente waar de schrijver C. J. Lambregtse ouderling is. De preek van ds. Densel was vurig, nauw verbonden aan de tekst en ingaand op de noodzaak tot getuige zijn, dit naar aanleiding van de tekst in Judas 23: ('Grijp ze uit het vuur').

Ds. Densel en zijn kerkeraad waren zeer 'im-pressed' (onder de indruk) van het tweeweekse bezoek, dat ds. W. L. Tukker in mei aan hen bracht en van het bezoek, dat dr. C. A. Tukker (Noordhorn) gedurende vijf weken aan hen bracht. Men voelt zich als kleine gemeente zeer geruggesteund door daadwerkelijk meeleven vanuit Nederland. Eén en ander maal hadden we bij ds. Densel en bij de heer Lambregtse dan ook een gastvrij onthaal. Wederzijds bemoedigend.

Om het beeld van de kerken verder enigszins compleet te maken: ook de Vrijgemaakt Gereformeerden hebben er hun gemeenten, zo ook de Gereformeerde Gemeenten in Nederland (de uitgetredenen), waar ds. Mallan juist op toernee was.

Erfenis

Nederland heeft zo in de States bepaald een kerkelijke erfenis achtergelaten. Bezoekt men echter de verschillende gemeenten, zoals we dat deden, dan treft men in het uiterlijke overal hetzelfde beeld. Het zijn echte Amerikaanse gemeenten. Me zingt uit hetzelfde psalter, veel uitgebreider dan hier, op vrij eigentijdse melodieën. Maar verder is er geestelijk duidelijk de herkenning met het kerkelijk leven hier.

Banden met Nederland blijven overigens sterk. Dat merkt men bij elke ontmoeting met oud-Nederlanders.

En verder ervaart men telkens hoe klein de wereld is. Of zit er achter sommige 'toevallige' ontmoetingen toch Providentie, Voorzienigheid? Wat te denken van het feit dat middenin die uitgestrekte wereld een tuinman je een klopje op de schouder geeft, in het Engels vraagt of je een Zuid-Afrikaan bent en als je zegt, datje Nederlander bent, hij zich ook als zodanig bekent en dan uitgerekend die man blijkt te zijn, wiens naam je op een briefje in je handkoffer had omdat een predikant van de Gereformeerde Gemeenten je had gezegd dat je die man eens op moest zoeken? Piet van Kempen, 30jaar geleden geëmigreerd, ouderling in de Netherlands Reformed Congregation van ds. Lamain. Het leidde tot een paar goede ontmoetingen, hartelijk, geestelijk. Daarom, dat was niet toevallig. Wat in het leven eigenlijk wel?

H. J. Brink: Schrijf spoedig terug. Uitgave Boekencentruni, 's-Gravenhage. 175 pagina's. Prijs ƒ 23, 90.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen