Een nieuwe paus

Belangrijk

Vele lezers van ons blad zullen de verkiezing van de nieuwe paus, die de naam Johannes Paulus 1 aannam, met slechts weinig belangstelling hebben gevolgd. Zij zullen er niet bij stil hebben gestaan dat ook wij enig belang hebben bij wat inmiddels de afloop is van deze verkiezing. Rome ligt ver weg, van het pausdom willen wij niets weten, dus - zo hebben zij gedacht - wat gaat het ons aan.

En toch is dat naar ons oordeel een vergissing. Een pauskeuze gaat ook ons meer aan dan wij menigmaal beseffen. Het is waar, wij vallen als christenen die thuishoren in een reformatorische kerk buiten de jurisdictie van een paus. Gelukkig wel! Eenmaal zijn wij bevrijd van de tirannie van het pausdom en God moge ons er voor bewaren dat wij ooit er weer onder komen. Met rooms-katholieken is het dan ook heel anders gesteld dan met ons, zij hebben een direkt belang bij een pauskeuze. De nieuwe paus is hun paus. En het maakt waarlijk wel enig verschil uit wie die paus is. Voor heel de roomse kerk is het een zaak van veel gewicht of de gekozen paus een conservatieve is of een progressieve, of iemand die daar tussen in zit. Kortom, onze roomse medemensen, en ook mede-burgers, hebben het meeste belang bij de verkiezing van een nieuwe paus.

Wensdromen

Zij hebben zich dan ook laten horen. In de weken die liggen tussen de dood van vorige en de verkiezing van de huidige paus is er heel wat bedrijvigheid geweest in de roomse kerk. Op hoog niveau, in de kringen van de hogere geestelijken en vooral die van de stemgerechtigde kardinalen, maar ook op de lagere niveaux. Men tekende portretten, profielen van de figuur die men hield voor de meest ideale paus. Daar deden aktie-groepen aan mee, maar ook befaamde theologen als Karl Rahner. Men begeerde een paus die een open oog zal hebben voor de wereldproblemen, voor de verhouding rijk en arm, m.a.w. een sociaal bewogen paus.

En er waren natuurlijk nog meer wensdromen. Er waren er die hoopten dat een paus gekozen zou worden die de dialoog zal willen voeren met christenen uit andere kerken, een oecumenische paus. Er waren er die hoopten op een paus die wat zou willen doen aan een verbeterde verhouding van de kerk tot de communistische wereld. En er waren natuurlijk ook de conservatieven die zich een paus voorstelden die de vrijzinnige opvattingen in de roomse kerk het hoofd zal bieden, die een dikke streep zal zetten onder ambt, gezag, de orthodoxe leer en een streng leven naar de oude principes.

En nu is de vraag, of ook wij met dit alles iets te maken hebben. Ik meen dat dat het geval is. Alleen al het reilen en zeilen van een zo grote kerk als de rooms-katholieke is kan ons, al staan wij er buiten, niet onverschillig laten. Daar gaan altijd, hoe dan ook, invloeden van uit op onze eigen kerk en het leven in die eigen kerk. Als hervormden is het voor ons van heel groot belang of de contacten die er reeds zijn tussen onze kerk en de roomse kerk in ons land zullen toenemen of zullen afnemen, of zij zullen aanwakkeren of zullen bevriezen. Wij voor ons betreuren het dat er deze contacten zijn, zij staan op de wankele basis van allerlei moderne theologische opvattingen, in dat opzicht zouden wij het dus niet erg vinden indien de nieuw gekozen paus de lijn wat strakker zou houden, en wat minder oecumenisch zou zijn dan bv. paus Johannes XXIII was, die de roomse oecumenische activiteiten op gang heeft gebracht.

De paus en ons volk

Maar er zijn nog meer punten waarop wij ons belanghebbenden gevoelen bij de pauskeuze die inmiddels heeft plaatsgevonden.

Het pausdom heeft al sinds eeuwen een grote greep op het volk; ook op een groot deel van ons volk. Ik weet het, die greep is niet meer zo vast als zij eens geweest is. Het gezag van de paus is sterk aan het tanen. Hele groepen binnen de rooms-katholieke kerk gaan gewoon hun gang. Zij doen naar hetgeen hun goeddunkt of de paus er nu achter staat of niet.

Maar er zijn toch ook heel wat mensen voor wie Rome een beslissende stem heeft. De pausverering is nog niet geheel uitgestorven; ook niet in ons land. Er hebben heel wat rooms-katholieken hevig geïnteresseerd meegeleefd met de keuze van de nieuwe paus. De paus zit hen hoog.

En dat alles is medebepalend ook voor de toekomst van ons land. Het is in het persoonlijke maar ook in het sociale, maatschappelijke en politieke leven in ons land merkbaar. Hoe de nieuwe paus is, en hoe hij zich ontpoppen zal in de toekomst dat zullen ook wij, als burgers van ons land, op de een of andere wijze, bemerken. Wij moeten afwachten of wij er veel of weinig van zullen bemerken.

Communistische wereld

En dan is er ook nog de verhouding tot de communistische wereld. Ook in de communistische wereld heeft de roomse kerk haar miljoenen leden. Denk alleen maar aan een land als Polen. Het was niet voor niets dat op het ogenblik dat het conclaaf begon, waarin een nieuwe paus gekozen zou worden, Nikodim, de metropoliet van de Russisch-Orthodoxe kerk in Rome aanwezig was. Alleen al zijn presentie was voor de stemgerechtigde kardinalen een herinnering aan het feit dat er ook een roomse kerk is in de wereld achter het ijzeren gordijn. Het is voor de toekomst van het Westen, waartoe ook wij behoren, bepaald niet onverschillig hoe de houding van de nieuw gekozen paus is ten aanzien van de ideologie van het communisme, en ten aanzien van de praktische houding die de kerk heeft aan te nemen Jegens de communistische machthebbers in West-Europa en elders in de wereld. Wij kunnen afwijzend staan tegenover de politieke pretenties van de roomse kerk, een feit is dat in het geheel van de wereldpolitiek het Vaticaan een niet onbelangrijke factor is. En als zodanig zijn dus ook wij betrokken bij de pauskeuze die heeft plaatsgevonden.

Persoon van de paus

En hoe is nu die keus uitgevallen? Wij staan terwijl wij dit schrijven nog maar een paar dagen er achter en kunnen dus niet zo heel veel zeggen. Niemand is in staat voorspellingen te doen. Er zijn slechts een paar aanknopingspunten en op grond daarvan kunnen wij enkele vermoedens uitspreken.

Wanneer wij nagaan wat diverse journalisten die het gebeuren in Rome persoonlijk hebben meegemaakt, hebben opgemerkt dan schijnt het dat kardinaal Albino Luciani niet in eerste instantie behoorde tot degenen die het meest er voor in aanmerking kwamen als paus gekozen te worden, terwijl hij het toch werd.

Men wil trouwens wel eens vaker zien dat op deze post iemand gekozen wordt die een wat onbeschreven verleden heeft, in elk geval niet als een felle partijman bekend staat.

Dat wil intussen niet zeggen dat de gekozen paus nog nooit van zich heeft laten horen. Hij is een man met een behoorlijke opleiding, doceerde o.a. bijbelwetenschap, moraal en patristiek en gaf zelf enkele publicaties uit.

Dank zij zijn contacten met studenten, die hij veelvuldig gehad heeft, temeer omdat hij voor hen zeer open stond en ze persoonlijk ontving, moet hij ook in ieder geval tamelijk op de hoogte zijn van de huidige theologische problemen. En zo vaak hij zich op dit terrein uitsprak was het met een duidelijke afwijzing van alle vrijzinnige theologie.

Mogelijk ligt hierin de voornaamste reden waarom men in roomse 'rechtse' kringen de verkiezing van de.ze paus met een nogal uitbundige vreugde heeft begroet, terwijl linksere kringen zich gereserveerd of zelfs negatief opstelden.

Ook ten aanzien van de zedelijke principes die in de rooms-katholieke kerk gelden is de nieuwe paus bepaald niet vooruitstrevend. De bekende en tegelijk ook inmiddels beruchte encycliek van zijn voorganger, Paulus VI, over de geboorteregeling die allerwegen in de roomse kerk zóveel weerstanden opriep, is door de nu gekozen paus, toen hij nog een veel lagere rang bekleedde, van harte toegejuicht en tegen aanvallen er op verdedigd.

Geen Ottaviani

En toch was hij ook weer niet een Ottavianifiguur, de man in wie het conservatisme in de rooms-katholieke kerk, tijdens het Tweede Vaticaanse Concilie, als het ware vlees en bloed was. De nieuwe paus staat niet alle vooruitgang en vernieuwing in de weg. Een vriend van hem heeft gezegd: hij gelooft in de weg van de geleidelijkheid.

En daarmee is zijn houding geheel in de lijn van het zojuist genoemde Tweede Vaticaanse Concilie. Ook daar heerste de geest van de geleidelijkheid. Een voorzichtige aanpassing aan de moderne tijd.

Merkbaar is deze houding allereerst in de stijl van handelen binnen de kerk. Al te pompeuze oude gebruiken worden afgeschaft. Men vereenvoudigt o.a. de wijze waarop de nieuwe paus geïntroniseerd wordt. Al moeten wij daarbij wel opmerken dat er, naar ons besef, nog meer dan genoeg uiterlijk vertoon overblijft.

Verder is deze houding ook merkbaar in een verzachting van de hiërarchie. Men wil de bisschoppen wat meer rechten geven en niet alles door Rome laten beslissen. Onder Paulus VI is daar weinig van gekomen; het ziet er naar uit dat de nieuw gekozen paus wat verder zal gaan in deze richting.

Hierbij speelt ook een rol de afkomst van deze paus, te weten uit een eenvoudig boerengezin. De nieuwe paus moet, naar eenparig getuigenis, een eenvoudig, sober en degelijk man zijn, die zeer bescheiden is. Men dicht hem boerenreligiositeit toe, dat wil zeggen: men houdt hem voor een eenvoudig vroom man. Van een dergelijk man is niet te verwachten dat hij zich erg op zijn titel zal laten voorstaan en als een vorst ver boven alle anderen in de kerk zal heersen. Hij zal, zo verwachten wij, aan de 'collegialiteit' meer gestalte geven. Enige sociale bewogenheid mag ook van hem verwacht worden. Zijn vader, hoewel een zeer kerks man, had neigingen tot het socialisme.

Gecombineerd ideaal

Tenslotte, wat de nieuwe paus voor ogen staat komt enigszins tot uitdrukking in de naam die hij gekozen heeft. Deze naam is een combinatie van die van zijn beide directe voorgangers. Daarin zal de nieuwe paus tot uitdrukking hebben willen brengen dat hij in hun geest zijn ambt wil bekleden en dat hij de lijnen die door hen getrokken zijn zal willen volgen.

Maar opmerkelijk is daarbij, dat hij niet slechts één naam heeft gekozen, hetzij dan die van Johannes of die van Paulus, maar beide. Mogelijk streeft hij een houding na die een combinatie zal betekenen van hetgeen zijn voorgangers, die bij alles wat zij gemeen hadden, toch ook behoorlijk verschilden, hebben betekend. En opvallend vind ik ook, dat de nieuwe paus door de combinatie van deze namen tegelijk met zijn eigen persoon een nieuwe reeks pausen heeft geopend. Hij is de eerste Johannes Paulus. Dat zou er wel eens op kunnen wijzen dat deze als bescheiden bekend staande man toch een heel brok zelfstandigheid in zich heeft, en misschien weleens onvermoede eigen wegen zou kunnen gaan. Wij kunnen daarover natuurlijk niets met zekerheid zeggen, geven alleen maar een indruk. Maar hoe het ook gaan zal, de roomse kerk moge een nieuwe herder hebben, óns troost dat de Kerk een andere Herder heeft. Hem die gezegd heeft: Ik ben de goede Herder. En de goede Herder is de ware Herder.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen