Uit de pers

Progressief en conservatief in Rome
Wie de laatste weken de discussies rondom, bisschop Gijsen gevolgd heeft, heeft nog weer eens kunnen constateren, welke spanningen er momenteel leven binnen de Rooms-Katholieke kerk in ons land. In Protestants Nederland (febr. 1979) schrijft dr. W. Aalders dat wij binnen Rome een duidelijke spanning aantreffen tussen progressieven en conservatieven. Aalders zelf heeft gedurende de tijd van zijn lectoraat in Nijmegen die spanning steeds weer ervaren. Hij waarschuwt ons er voor om ons tot partijganger te laten maken, hetzij van de een, hetzij van de andere vleugel. Wij bewijzen Rome daarmee geen dienst. In beide kampen zien we z.i. gevaren en mogelijkheden. Het bijbels geloofsinzicht heft de mens boven de tegenstelling conservatiefprogressief uit en leert ons critisch te zijn naar beide zijden. We dienen, aldus Aalders, de R.K. kerk het best door een bijbelse herbezinning. Het is goed dat we ons dat realiseren. Mij viel de laatste weken op, hoe in sommige bladen protestantse auteurs ongereserveerd de zijde van Gijsen kiezen. Te verklaren is dit wel. Gijsens pleidooi voor bescherming van het ongeboren leven heeft onze instemming. Maar laten we anderzijds niet vergeten dat zijn juridische opstelling uitgesproken ouderwets rooms is en aan de kerk een machtspositie toekent die zij volgens de Schrift niet heeft. Omgekeerd kunnen we het ook meemaken dat Protestanten applaudisseren als ze van R.K. scribenten, radiosprekers of t.v. commentatoren progressieve geluiden horen. 'Je hoort geen verschil meer' zegt men dan. Maar het ontgaat velen dat er een vorm van progressiviteit is, die nauwelijks verschilt van de vrijzinnigheid ten onzent. Aalders illustreert zijn betoog met de verwijzing naar enkele publicaties.

De aanleiding om dit hier te schrijven, is dat ongeveer gelijktijdig twee brieven mij bereikten. De ene was van de Stichting tot Behoud van het Rooms-Katholieke Leven in Nederland. De andere van de omroeporganisatie KRO-NCRV Het levende Woord. In de eerste stond een verzoek om het Prekenboek van prof. dr. J. P. M. van der Ploeg: Veertig preken over Geloof en Evangelie te bespreken. De andere brief bevatte de toespraak van Pastor Fred Keesen uit Utrecht voor de radio op 28 februari 1978 in de rubriek: Het levende Woord. En daarmee werd ik dus opeens in alle hevigheid geconfronteerd met de crisissituatie van de Roomse Kerk. Want zo sterk traditionalistisch de preken van prof. Van der Ploeg zijn, zo radikaal progressief de morgenwijding van pastor Keesen. Om u de tegenstelling duidelijk te maken, haal ik uit beide sermoenen wat aan.
De radio-toespraak van de Utrechtse geestelijke handelde over Mattheus 23 : 13-26. Zij begon aldus: 'De voorzitter van de PPR, Herman Verbeek, tekende onlangs bij de installade van de nieuwe regering bezwaar aan tegen de eedformule: 'Zo waarlijk helpe mij God almachtig'. Het kwam erop neer, dat het onbijbels is om op andermans vermeende almacht te steunen en dat de God van Abraham, Mozes en Jezus in ieder geval niet als macht te hulp geroepen kan worden. Gebeurt dat toch, dan roepen we niet de God aan van Israël en Jezus, maar de krijgsgod van keizer Constantijn, of de Duitse Gott-mit-uns of de Amerikaanse God-on-our-side in Vietnam. Die uitzonderlijke God van joodse slaven in Egypte en van Jezus van Nazareth, die een slavendood onderging, dwingt niemand op de knieën. In tegendeel, hij daagt de gekleineerden juist uit om recht op hun eigen voeten te gaan staan en machthebbers te onttronen. Wat doe je als je zegt: 'Bij God!', of beter als je dat niet als een formule zomaar zegt, maar inderdaad denkt en voelt bij de scheppende liefde van in-den-beginne? Dan is er een grondgevoel van eerbied… Dat gevoel van eerbied is nauw verbonden met een houding van geweldloosheid, van niet willen overwinnen met macht, maar van elkaar willen winnen, in levende relatie met elkaar komen. Jezus noemt dat vandaag het gevoel voor gerechtigheid, barmhartigheid en trouw of onderinge solidariteit… Vandaag horen we de rabbi van Nazareth spreken over machtsmisbruik. Wat mij daarbij hevig bezig houdt, is de felle manier waarop hij dat doet. Met de schriftgeleerden en farizeeën wordt ontzettend de vloer aangeveegd… Heeft dat nog te maken met die eerbied en, die geweldloosheid van het leven 'bij God?' Bij Jezus en bij waarachtige profeten, ook in onze tijd, is de hevige verontwaardiging wel heilig: Op de eerste plaats strijden zij niet tégen, maar vóór. Voor de gekleineerden kiezen zij partij. Op de tweede plaats zijn ze bereid om met zichzelf te betalen voor hun keuze. Zij plaatsen om met synodesekretaris Albert van den Heuvel te spreken: hun eigen hoofd tussen de laars van de machthebber en het leven der kleinen. En op de derde plaats bestrijden zij niet de machthebber maar zijn verdrukkende macht…'
Uit het bovenstaande is duidelijk, dat de Evangelietekst hier niet vertolkt en toegelicht is, maar gebruikt om een evangelisch-radikalisme aan de man te brengen. Een radikalisme, dat over het Evangelie niet anders weet te spreken dan als gerechtigheid voor de armen en onderdrukten.

En nu citeer ik enkele regels van prof. Van der Ploeg uit zijn Prekenboek: 'Jezus was niet gekomen om een politieke rol te spelen noch om een nationale revolutie te ontketenen, om van andere revoluties te zwijgen… Velen, die nog naar Christus willen zien, zien Hem alleen nog maar als een voorbeeld, vaak slechts in wat hun in Hem past, ook nog op hun eigen manier uitgelegd. Sommigen zien Jezus zelfs aan voor een revolutionair, die tegen de machten dezer wereld in opstand kwam. Wij weten, dat dit niet waar is: de machthebbers dezer aarde hadden voor Jezus té weinig betekenis dan dat Hij tegen hen op aardse manier zou opstaan… Hij heeft zich aan God opgedragen als zoenoffer… Wij christenen geloven dus dat wij niet voor deze wereld zijn, maar voor een andere; dat ons tijdelijk leven zal uitmonden in een eeuwig leven, waarin wij een geluk zullen genieten, dat hier op aarde geen oog heeft gezien… Wij zijn in katholiek Nederland in zware strijd gewikkeld tegen de ketterij van het modernisme, die al onnoemelijk veel kwaad heeft gedaan en in ons land het katholiek geloof dreigt te verstikken. Zij beheerst in Nederland de publicatiemiddelen en zij heeft heel in het bijzonder de katechese in haar macht gekregen… Het is niet zó, dat Christus, 'Jezus van Nazareth' zoals men katholieken tegenwoordig de ongelovigen hoort nazeggen, een menselijke persoon is. Waarom zijn grote anderen als Boeddha of Ghandi niet even groot of zelfs groter? Zij zijn het niet, omdat zij Gods Zoon niet waren, niet God-en-mens tegelijk, niet twee naturen in één goddelijke persoon, zoals Jezus Christus… Men hoort heden zeggen dat men God vanzelf bemint in de mens, de 'medemens'. God komt alleen maar tot ons in de medemens. 'Er is – zegt men – maar één werkelijkheid waar God te vinden is, dat is de mens, zijn wereld (in de Analecta van het Bisdom, 's Bosch, juli 1973). Als ik maar goed ben voor andere mensen bemin ik vanzelf God. De waarheid is echter anders! Het is mogelijk mensen te beminnen en God te bestrijden en te haten; de feiten bewijzen het… De katholieke Kerk is ervan overtuigd dat de door Christus gestichte Kerk alléén in haar ten volle bestaat… Eenheid en bloc met het protestantisme is alleen mogelijk, wanneer dit de reformatie van de 16e eeuw verloochent en de dogma's der katholieke Kerk, alsmede haar gezag om te leren en te besturen, in volle omvang aanvaardt…'

Dit lange citaat laat zien hoe groot de verschillen zijn. De wijze waarop Van der Ploeg spreekt over Jezus Christus herkennen we. Het is de taal van het oud-kerkelijk dogma. En zijn protest tegen een verhumanisering van het heil en een vrijzinnige Christologie is ons uit het hart gegrepen. En tegelijk ontdek je hoe ook prof. Van der Ploeg inzake de verhouding Schrift en Kerk een andere weg gaat dan wij. Ten diepste is er voor hem maar één Kerk en dat is de Romana. Terecht wijst Aalders erop dat we als Protestanten geen meewarig oordeel hebben uit te spreken over de in Rome aanwezige spanningen.

Overigens past het ons het protestanten in genen dele, om over zulk een situatie een meewarig of hooghartig oordeel uit te spreken. Want is het niet tevens onze eigen situatie? Zijn wij niet even verdeeld en verzwakt? Heeft het modernisme en radikalisme ook in de protestantse kerken niet de sleutelposities bemachtigd? En kent het Protestantisme niet evenzeer representanten van de opvatting, dat de door Christus gestichte Kerk alleen door hen ten volle bestaat; menen zulke gelovigen niet, dat eenheid alleen bereikt kan worden als men hun dogma's aanvaardt en zich onder hun leergezag bukt? In Pastor Keesen met zijn morgenwijding voor de KRO en prof. Van der Ploeg met zijn prekenboek wordt ons een spiegel voorgehouden. In hun progressiviteit en conservatisme herkennen wij ons eigen gezicht. En zouden wij dan de instantie zijn om een oordeel uit te spreken over het gelijk of, ongelijk van de één of de ander? Zouden wij ons aan de kant van de vooruitstrevenden óf aan de kant van de behoudenden gaan plaatsen? Het zij verre!
Wat én katholieken én protestanten dringend nodig hebben, is bijbelse herbezinning, die ons het oog ervoor opent, dat de Bijbel noch modern, noch ouderwets is, maar Waarheid, die de tijdgeest te boven gaat. Tot zulk een herbezinning is echter slechts diegene in staat, die eerst het wereldse kleed van evangelisch radikalisme of van kerkelijk traditionalisme heeft afgelegd, en zich als een ootmoedig luisterende Maria aan de voeten van Christus heeft gezet.

Een artikel dat veel te denken geeft en ons roept tot kritische herbezinning, sterker nog tot bekering, terugkeer tot een leven uit het Woord.

De christen in Irak
Het Midden-Oosten blijft onze aandacht vragen. Israël, de Palestijnse kwestie, Libanon en de vredesmacht, Perzië, de val van de sjah en de machtsgreep van Khomeini en zijn aanhang, de aspiraties van de Islam, het zijn niet alleen maar politieke kwesties, maar ook zaken die diep ingrijpen in het geestelijke en culturele leven van de wereld. Met name de herleving van de Islam is een zaak die ons als christenen raakt. Waarom wil Khomeini een christelijke staat? Prof. dr. A. Wessels wijst erin Hervormd Nederland op dat de herleving van de Islam een reactie is op het 'christelijk' imperialisme van het Westen, het tijdperk van de kruistochten en het kolonialisme. Ongetwijfeld moeten we erkennen dat de westerse beschaving en het westerse levenspatroon in een land als Perzië niet alleen maar vooruitgang betekend heeft, maar ook allerlei wrange vruchten heeft opgeleverd van een cultuur die aan de normen van God en Zijn Woord ontzonken is. In dat opzicht roept het gebeuren in Perzië in deze weken juist de Westerse christenheid tot ootmoed.
Wat er evenwel uit dit gistingsproces in de in vele opzichten toch ook verdeelde Islamitische wereld zal voortkomen is en blijft de vraag. En wat de verlangde Islamitische theocratische staat zal gaan betekenen voor de toekomst van Joden en Christenen blijft voorshands nog een vraag waarop het antwoord wel eens niet zo optimistisch zou kunnen zijn.
Ik moest daaraan denken toen ik in het maandblad Israël van jan. 1979 het volgende artikeltje las over de christelijke gemeenschap in Irak.

In de Iraakse hoofdstad Bagdad zijn 60 christenen gevangen genomen. Zij werden gearresteerd tijdens een samenkomst op 16 november. Dat meldt de door de Nederlander Anne van der Bijl geleide organisatie 'Kruistochten' in Ermelo (internationaal bekend als 'Open Doors'). Zij houdt zich bezig met hulpverlening aan wegens hun geloof gediscrimineerde christenen. Het bericht werd enkele dagen geleden naar het buurland Jordanië gesmokkeld. Eerder had een medewerker van het Bijbelgenootschap in Irak geprobeerd het nieuws de grens over te krijgen, maar hij werd eveneens gearresteerd en kwam in de gevangenis terecht.
Onder de arrestanten bevinden zich ook enkele buitenlanders, onder wie een libanese man die de winkel van het Bijbelgeaootschap beheert en diens twee dochters. Verder zouden alle arabisch sprekende Christenen in Bagdad zijn opgepakt. Hun huizen zijn doorzocht en religieuze lektuur werd in beslag genomen.
Een vrachtwagen met 30.000 Nieuwe Testamenten, die op weg was naar Bagdad, is 50 kilometer buiten de stad in de woestijn blijven steken, nadat de chauffeur het nieuws van de arrestaties had vernomen. Hij ziet geen kans met de vracht Bagdad binnen te komen, noch het land te verlaten. 'Kruistochten' heeft nederlandse gelovigen opgeroepen tot gebed.
Volgens Christenen in Jordanië heeft de aktie van de iraakse politie te maken met de onderhandelingen over vrede in het Midden-Oosten; in het kader daarvan schijnt ook over de activiteiten van de kerken in dat gebied te zijn gesproken.
Hoewel Irak officieel vrijheid van godsdienst kent, wordt de druk op de gelovigen de laatste jaren steeds zwaarder. De inheemse gelovigen onderhouden weinig kontakten met de buitenlandse Christenen die in Irak komen werken en o.m. een engelstalige kerkelijke gemeente in Bagdad hebben.
Oorzaak daarvan is dat de regering poogt dergelijke sociale kontakten tegen te gaan, onder meer door degenen die bij westerse immigranten op bezoek zijn geweest aan een strenge ondervraging door de politie te onderwerpen. De huidige Iraakse regering kwam door een coup aan het bewind. De leidende, socialistische Ba'ath partij duldt geen leden die tot een kerk behoren.
Overigens vormen de ongeveer 200 inheemse Christenen in Irak een kleine minderheid. Het land telt 13 miljoen inwoners, van wie er zo'n 3 miljoen in Bagdad wonen.
Verwacht wordt dat de bevolking van de hoofdstad zich in de komende tien jaar zal verdubbelen.
Een dikwijls vervolgde bevolkingsgroep wordt gevormd door de Koerden. In het noorden van het land hebben velen in de afgelopen jaren het leven verloren tijdens gevechten. Over pogingen het Nieuwe Testament in de taal van de Koerden te vertalen en te publiceren, heeft de iraakse censuur het veto uitgesproken.
De organisatie 'Kruistochten' werkte oorspronkelijk alleen in oosteuropese landen en China, maar begon de laatste jaren ook projekten in andere delen van de wereld, waar Christenen wegens hun geloof in moeilijkheden kwamen, zoals Oeganda en Irak.

Helaas gaat het bericht niet in op de eigenlijke kwesties die aan de orde zijn. In welk opzicht de aktie te maken heeft met de vredesonderhandelingen in het Midden-Oosten, wordt niet duidelijk. Maar wel duidelijk is dat de christelijke gemeente terdege bij deze zaak betrokken is. Israël en het Midden-Oosten is immers geen problematiek waarbij christenen neutraal kunnen blijven. En Jodendom, Christendom en Islam zijn drie werelden die elkaar gedurig weer ontmoeten in confrontatie, dialoog en getuigenis. Uit alles blijkt dat de positie van de christelijke gemeente als minderheid in een Islamitische wereld verre van eenvoudig is. Het zou op zijn minst diegenen te denken moeten geven die in ons land zo vlotweg spreken van de dialoog met Moslims en de vele overeenkomstige trekken tussen Christenen en Mohammedanen. Zouden we niet eerder moeten zeggen dat de prediking van Jezus Christus, de Gekruisigde Here haaks staat op de aspiraties van een herlevende Islam?

A. Noordegraaf, Ede

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen