Objectiviteit en existentialiteit - slot

Gezagscrisis
Heeft dr. Meijers in deel 2 laten zien welke afstand er gegroeid is tussen Bavinck en Berkouwer – immers de existentialiteit is nu op de eerste plaats gekomen ten koste van verlies van het gehalte aan objectiviteit – in het derde en laatste deel geeft dr. Meijers allereerst een weergave van de crisis van het autoriteitsbeginsel. Hij begint met een lijn te trekken vanuit de vorige eeuw naar de onze en wijst op het verlangen naar apologie in de zin van aansluiting aan de cultuur, zoals Bavinck dit op voetspoor van Schleiermacher bij de ethisch-gereformeerden heeft aangetroffen. Het verzet van Bavinck hiertegen is een verzet tegen dualisme van heil en schepping. Deze lijn wordt door Berkouwer doorgetrokken, zij het met een grotere gevoeligheid voor het historisch denken dan Bavinck. Deze nieuwere concentratie op de geschiedenis bedoelt de crisis van het autoriteitsbeginsel te overwinnen. Dr. Meijers laat zien hoe de apologie – het pogen tot aansluiting aan de cultuur – is geworden tot streven naar verificatie: het pogen vooraf de openbaring aan te wijzen uit de geschiedenis waarin deze ervaren wordt. Hierbij is aanwijsbare invloed van een denker als Ernst Bloch en dr. Meijers laat hier een belangrijke parallel zien met het denken van Pannenberg, met name in de bij Berkouwer naar voren tredende notie van de toekomstgerichtheid der geschiedenis.

H. M. Kuitert en A. A. van Ruler
Daarna brengt dr. Meijers in het derde deel van zijn studie de theologie van prof. Kuitert en prof. Van Ruler ter sprake. Hun theologieën zijn inhoudelijk tegenpolen, maar dr. Meijers laat ze convergeren en vergelijkt ze ook samen met Bavinck en Berkouwer. Kuitert, die zich sterk heeft beziggehouden met de prolegomena van de dogmatiek, met de vragen die verband houden met de relatie tussen de openbaring Gods en de werkelijkheid van deze wereld, die door zijn moderne opstelling heel wat heeft losgewoeld in de Gereformeerde Kerken, wordt tot zijn intenties door de strukturele analyses van dr. Meijers volstrekt recht gedaan. Dat neemt niet weg dat dr. Meijers tot enkele verrassende conclusies komt. Enerzijds enkele merkwaardige parallellen tussen Kuitert en Van Ruler. Anderzijds constateert dr. Meijers een sterke overeenkomst tussen Kuitert en de 19de eeuwse J.H. Scholten, aan wie prof. Brillenburg Wurth indertijd zijn dissertatie wijdde. Kuitert is overigens te plaatsen in het post-Barthiaanse tijdperk en dr. Meijers legt de nadruk op de steeds sterker wordende toenadering van Kuitert tot Pannenberg totdat identiteit is bereikt. Onafhankelijk van elkaar heeft zo het verzet tegen het gesloten systeem uit de twintiger jaren in de gereformeerde wereld voortgebracht, wat in Duitsland het verzet tegen het van de wereld afgesloten denken van Barth en Buitmann heeft voortgebracht: de consequente apologie heeft geleid tot afwijzing van het vooraf aanvaarden van historisch dateerbare openbaring.
Van Ruler met zijn verbazingwekkende denkkracht blijkt eveneens geïmponeerd door de historiciteit van mens en wereld. Van Ruler verbond deze met het heilshandelen van de Geest, dat zijn doel en bekroning vindt in het voltooide Godsrijk. Ook Van Ruler dient in het post-Barthiaanse tijdperk geplaatst te worden maar hij behoudt de identificatie van heil en openbaring. In zijn verzet tegen Barth heeft Van Ruler Bavinck gebruikt, met name de scholastieke partijen, die bij Bavinck te danken zijn aan diens verzet tegen de Ethischen. Evenals Bavinck verzelfstandigt Van Ruler het denken vanuit de heiliging: de herschepping. Dat dit bij Van Ruler geen scholastiek voortbrengt is te danken aan het in wezen zowel de gereformeerde als ethische waarheidsopvatting te boven gaande waarheidsbegrip van Van Ruler. Van Ruler spreekt zeer massief over de schriftopenbaring, maar niet over het schriftgezag. Dr. Meijers constateert dat dit massieve altijd het met de werkelijkheid vermengde is via onze oordeelsvoltrekking, ook in de bijbel. Het is structureel subjectivisme.
Ondanks enkele convergenties tussen Kuitert en Van Ruler tekent zich toch een grote divergentie af. Dr. Meijers toont dit aan door hen beiden met Bavinck te vergelijken. Hij wijst

(vervolg pag. 94)

de bij beiden ontstane verzelfstandiging van de existentialiteit af, maar bepleit inhoudelijk sterker de aansluiting aan Van Ruler dan aan Kuitert.

Tenslotte
Het kan inmiddels duidelijk zijn dat dr. Meijers een belangrijk boek op tafel heeft gelegd dat een grote mate van actualiteit heeft. Het is ongetwijfeld een werk van een lange adem, maar het zal daarom ook juist lang kunnen doorwerken. Wie in de hedendaagse theologie wil meespreken, zal om deze studie niet heen kunnen. Niet alleen vanwege het vraagstuk hoe nu precies de verhouding, de overeenkomst en de afstand is tussen Bavinck en Berkouwer, maar ook vanwege de vragen die door de theologie van Kuitert zijn opgeroepen. Prof. Veenhof zei tijdens de promotie te Leiden onder meer: 'Uw boek verraadt dat u niet alleen de aandrang maar ook het vermogen hebt tot de kernvragen door te dringen… Uw betoog omvat partijen die als een wezenlijke bijdrage tot de interpretatie van de besproken denkers mogen worden aangemerkt. Ik denk b.v. aan de analyse van Bavinck's natura-begrip en aan die van het ambtsbegrip van Van Ruler. De discussie over Berkouwer's theologie, die op gang kwam door mijn medepromotor (prof. Berkhof) zal aan uw boek niet voorbij kunnen gaan, terwijl collega Kuitert, die in zijn denken nog volop onderweg is, van de verkeerssignalen in uw studie gegeven, knipperlichten en rood, soms ook groen licht, stellig goede nota zal nemen.'
Zo is de theologie verrijkt met een knappe en belangrijke studie, waarin belangrijke actuele vragen worden aangesneden en waarin wordt aangewezen waar de knopen liggen. We wensen dr. Meijers van harte geluk met de voltooiing van deze arbeid en wensen zijn boek in veler handen. Salve doctor iterumque salve!

Dr. W. Balke, Den Ham Ov.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen