Kerk en theocratie

God regeert deze wereld. Dat is een diep bijbelse realiteit. En hoezeer ook Gods heerschappij ons voor bittere raadselen stelt, als we zien op de realiteit van het leven der mensen in ruimer of enger verband, de belijdenis van deze godsregering, van deze theocratie is onopgeefbaar. Het behoort tot de kern van ons christelijk geloof. Ds. Frits Slomp, die als Frits de Zwerver zo 'n grote plaats innam in het verzet in de Tweede Wereldoorlog, zegt in een 'ten geleide' bij het boek Het Grote Gebod (Kok, 1951), dat God niet in bepaalde brokstukken van de wereldgeschiedenis regeert, maar in héél de geschiedenis, dus ook in de Tweede Wereldoorlog. 'God – zo zegt hij – kent geen intermezzo's. In het goddelijk raadsplan bestaan geen brokstukken… Nee, God regeert van ogeblik tot ogenblik de wereld, maar in Gods doen is een vaste lijn.’
Intussen erkent ds. Slomp, dat de mens verantwoordelijk blijft voor zijn daden, terwijl God toch door al het verkeerde heen Zijn Raad uitwerkt. Of – om het met een woord van Augustinus te zeggen: er gebeurt veel in de wereld tegen Gods wil maar er gaat niets buiten Zijn wil om. En ook de dichter van Psalm 77, Asaf, had weet van de bittere raadsleden als het gaat om Gods handelen met mensen en volken. Dacht ik aan God, zo maakte ik misbaar, zegt hij. Houdt Zijn goedertierenheid in eeuwigheid op? Heeft God vergeten genadig te zijn? Hij kwam tot deze klacht als hij gedacht aan de dagen van ouds en de jaren der eeuwen. Maar hij eindigt met het gedenken van de grote daden des Heeren. Gods weg is in het heiligdom. Maar God is intussen ook een God, die wonderen werkt, die Zijn sterkte bekend maakt onder de volkeren. Die Zijn volk verlost, voor wie de wateren beven en de afgronden beroerd worden. Wiens weg in de zee is en Zijn pad in grote wateren. Hij leidde Zijn volk als een kudde door Mozes en Aaron, zo besluit de Psalmdichter. En Mozes en Aaron waren intussen de leiders van kerk en staat, de priester en de profeet. Zeggen wij theocratie, dan bedoelen we allereerst Gods wonderlijke en voor ons door alles heen soms zo ondoorgrondelijke heerschappij in deze wereld. God Zelf schrijft de geschiedenis en brengt haar tot voltooiing. De vraag is intussen wel wat dit betekent voor de kerk, die de daden Gods in deze wereld heeft uit te zeggen en aan wie de profetische roeping is toevertrouwd.

H. M. Kuitert
Nu wordt over de roeping van de kerk, als het gaat om de vragen van de samenleving, van de wereld in ruimer of enger zin verschillend gedacht, ik mag wel zeggen radicaal verschillend. Ik geef enkele, verschillende, eigentijdse voorbeelden. Onlangs heeft prof. dr. H. M. Kuitert op een bijeenkomst van de Open Kerk Zuid Holland uitvoerig en nogal opvallend betoogd, dat uit de Bijbel geen directe directieven, geen directe lijnen te halen zijn voor het politieke handelen.
De kerk, zo betoogde hij, is geen politieke partij. De kerk is niet geschikt om aan politiek te doen. Als het gaat om directieven voor het politieke leven met als inzet het Koninkrijk Gods, dan valt het, aldus Kuitert zwaar tegen. In de praktijk, zo gaat hij verder, wórdt dan ook het politiek en maatschappelijk handelen niet op de Bijbel gefundeerd maar op natuurrecht en redelijk denken. En de theologie doet dan meestal niet anders dan wat algemeen menselijk is vanuit het evangelie legitimeren, wettig verklaren. Hij noemt dan als voorbeeld, dat armen niet mogen worden uitgebuit. Dat standpunt delen vele stromingen, ook de humanisten. De theologie legt er alleen een evangelische basis onder. In zijn betoog noemde Kuitert als voorbeeld in kritische zin, de Christenen voor het Socialisme. Zij aanvaarden eerst de marxistische maatschappijvisie en roepen dan de theologie te hulp om deze te wettigen.
Nu kan deze stellingname van Kuitert in het huidige koor van moderne theologen verbazen, maar deze verbazing wordt minder, wanneer wij zien, dat Kuitert van de kerk wel een platform maakt, waar politieke tegenstanders vrijuit met elkaar kunnen spreken zonder elkaar daar – zoals dat in de politiek gaat – beentje te behoeven te lichten. De politieke controversen mogen vrijuit meegenomen worden de kerk in. En zo ziet hij de kerk als ruimte, waarin zowel de christenen voor het socialisme als CDA-ers frank en vrij moeten kunnen spreken. Me dunkt dat dit een consequente gedachte is als eerst de stelling wordt gelanceerd dat de Bijbel geen richtlijnen geeft voor politiek en maatschappij. Dan moet nl. ook elke politieke visie in de kerk bespreekbaar zijn. Maar één en ander hangt ongetwijfeld ook samen met de visie die Kuitert heeft op de Schrift. Voor hem is de Bijbel niet directe Openbaring van God. De Bijbel staat principieel op één lijn met andere heilige boeken. Hij heeft dat in zijn boek 'Zonder geloof vaart niemand wel' fundamenteel uitgewerkt. Zo, en zo alleen kan hij dan ook in het referaat voor de Open Kerk Zuid Holland tenslotte zeggen, dat hij christelijke beginselen afwijst. Het is hoogmoedig om van christelijke beginselen te spreken. Menselijke normen, menselijkheid zijn het bezit van álle mensen. Wij christenen behoeven niet méér te weten dan niet-christenen.
Men kan zich intussen de ogen uitwrijven als men dit alles een nazaat van Kuyper hoort zeggen. Hier is dunkt me echter dan ook noodzakelijkerwijze het profetisch zicht van de kerk op de wereld volstrekt weg. Waar is hier ook nog de spanning die de dichter van Psalm 77 had? De mens als zodanig, als mens heeft het in zich om te bepalen wat maatschappelijk en politiek, wat in de wereld goed is. De christen onderscheidt zich daarin niet van de niet-christen. Het christendom heeft geen eigen boodschap.

Bevrijdingstheologie e.d.
Dit brengt me op een tweede eigentijds verschijnsel. Kuitert ging weliswaar kritisch in op de (marxistisch bepaalde) beweging 'Christenen voor het socialisme' maar deze kritiek is dunkt me, principieel gezien, betrekkelijk, gezien Kuiterts eigen uitkomst. De zeer radicale beweging 'Christenen voor het socialisme' is intussen dunkt me niet méér en niet minder dan een radicalisering, een uiterste consequentie van de moderne politieke theologie. Ik wil daar nu niet teveel van zeggen, omdat dit onderwerp al tot vervelens toe is aangesneden. Met grote hartstocht werpt deze theologie zich op de wereldwijde sociale vragen. Het gaat haar om de gerechtigheid in de sociale verbanden. Wat op zich een goede zaak is. Maar niet zelden ontbreekt de dimensie van het recht Gods ten enenmale. Uitgaande van de gedachte van de alverzoening wordt de wereld de gemeente en vallen schepping en verbond samen. En het opvallende daarbij is, dat niet zelden in de pleidooien om sociale gerechtigheid bij het sociaüsme wordt aangeknoopt, in uiterste consequentie bij het marxisme. Een vereenzelviging van de kerk met een bepaalde politiek is soms de praktische consequentie. Hiervan is de omstreden gift van de Wereldraad van Kerken aan het Patriottisch Front een sprekend voorbeeld geweest. Door zo eenzijdig te kiezen voor een politieke beweging in Rhodesië met een ideologisch, marxistisch bepaalde achtergrond werden niet alleen duizenden christenen, die nu blijkbaar anders hebben gestemd in hun land, in de kou gelaten, maar werd kerkelijk handelen tot puur politiek handelen. Dit alles theocratie te noemen zou wel een grove misvatting zijn. Het is daarom geen theocratisch zicht vanuit de kerk op de wereld omdat de proftie eruit is, omdat de geestelijke dimensie eruit is. De theologie, die hierachter zit, is politieke theologie waar de religie uit weg is. Hier ligt hét grote onderscheid met de reformatorische theologie, waarover volgende week meer.

v. d. G

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen