De Gereformeerde Bond en ‘Samen op weg’ (1)

Nog maar ruim een week geleden kwam ik voor de taak te staan hier het woord te voeren. Het was mij in dit uitermate krappe tijdsbestek niet mogelijk mij te verdiepen in het zeer omvangrijke dossier, dat mij ter hand werd gesteld en dat gevuld is met allerlei bescheiden betreffende 'Samen op weg', besprekingen rondom de 'Kernen van belijden' en vele andere stukken, die te maken hebben met de toenadering tussen de Gereformeerde Kerken enerzijds en de Nederlandse Hervormde Kerk anderzijds. U duide mij dit niet euvel en moge ermee akkoord gaan, dat wij thans samen op weg gaan om in het kort onze aandacht te geven aan een enkel facet, nl. enkele overwegingen die betrekking hebben op de verhouding tussen de Gereformeerde Kerken en de gereformeerden in de Nederlandse Hervormde Kerk, aan de plaats van de Gereformeerde Bond in laatstgenoemde kerk om ten slotte stil te staan bij de vraag hoe de Gereformeerde Kerken en de Gereformeerde Bond thans tegen elkaar aankijken.

De Gereformeerden in de N.H. Kerk
1. Het is ons allen, zeker in grote lijnen, bekend, hoe in de vorige eeuw het reilen en zeilen van de Hervormde Kerk steeds verder áf raakte van de gereformeerde belijdenis. Zeker waren de aanzetten daartoe al gegeven in de 18e eeuw. Maar in de 19e ging, vooral begunstigd door de nieuwe structuur de kerk in de Reglementen opgelegd, de Verlichting doorwerken. Het gezag van de Heilige Schrift werd ondermijnd, de belijdenis als norma normata voor het kerkelijk spreken en handelen had voor de meesten afgedaan. Toch was er in de Hervormde Kerk een volk, dat de gereformeerde leer innig liefhad, dat de Heere vreesde en overeenkomstig de Schrift en de belijdenis wenste te leven. Een deel hiervan werd het te machtig en zag geen andere weg om aan een gereformeerd kerkelijk leven gestalte te geven, dan de weg van de afscheiding te gaan. Enige duizenden volgden ds. Hendrik de Cock en scheidden zich af van de Hervormde Kerk om tot de gereformeerde belijdenis weder te keren. Wat hebben deze mensen ontzaglijk veel te verduren gekregen! Want de besturen van de Hervormde Kerk namen de overheid in de arm om hun op alle mogelijke en onmogelijke manieren het leven zuur te maken. Hoe verlicht de verlichten en hoe verdraagzaam de verdraagzamen waren is toen wel gebleken! Een hervormde kan daaraan slechts met schaamte terugdenken. Wat hebben deze afgescheiden broeders en zusters veel geleden, wat hebben ze ook veel over gehad voor de opbouw van een eigen kerkelijk leven. In dit verband zij de naam genoemd van Wormser, de vriend van Groen van Prinsterer, die tot de afgescheidenen overging, niet omdat hij het in alles met hen eens was (zij hebben onderling ook heel wat gekrakeeld), maar omdat hij liever wenste te behoren tot de vervolgde dan tot de vervolgende partij!
Evenwel bleven velen van gereformeerde overtuiging in de Hervormde Kerk achter. Opvallend is, dat het verschil in beschouwing van het kerkelijk vraagstuk goede contacten tussen sommigen van hen die gingen en hen die bleven niet in de weg stond.
Toen kwam de Doleantie. Het was een veel grotere stroom dan ten tijde van de Afscheiding die nu onder leiding van dr. Abraham Kuyper de Hervormde Kerk verliet. Zij schreven de Hervormde Kerk af. Nu zoveel gereformeerden haar verlieten zou voor haar geen toekomst meer zijn. En toch – lang niet álle gereformeerden bleken te bewegen geweest de vaderlandse kerk uit te treden. Naast de Confessionele Vereniging, welker gelederen wel aanmerkelijk gedund waren, bleven heel wat gereformeerden achter. Precies 20 jaar na de Doleantie organiseerden zij zich, ten dele althans, in de Gereformeerde Bond, nadat zij al eerder de handen ineen geslagen hadden voor arbeid ten dienste van de zending, hetgeen had geresulteerd in de Gereformeerde Zendingsbond.
Zoals het geweest was tussen afgescheiden en hervormd gebleven gereformeerden in de 19e eeuw, was het ook in de eerste decennia van deze eeuw tussen de Gereformeerde Kerken en de Gereformeerde Bond. Er was over en weer herkenning en waardering. Het feit dat er theologische verschillen waren (ik denk daarbij, afgezien van het verschil in kerkopvatting, aan de leer van de veronderstelde wedergeboorte, die in de kring van de G.B. altijd van de hand gewezen is; ook kon men zich daar heel slecht vinden in Kuypers' leer van de gemene gratie die de deur open zette voor een grote kultuurfreundlichkeit), verhinderde niet, dat er over en weer vele kontakten waren, zowel kerkelijk als maatschappelijk. Men kon, om enige voorbeelden te noemen, elkaar ontmoeten op vergaderingen van de A.R.P. (waarin ook vele hervormd-gereformeerden waren georganiseerd), van het C.N.V. en in het onderwijs. Daarbij werd dankbaar en gretig door de herv.-geref. gebruik gemaakt van wetenschappelijke publicaties vanuit de Gereformeerde Kerken. Toen de G.B. zijn 50-jarig bestaan vierde, dat was dus in 1956, waren daar dan ook deputaten van de Gereformeerde Kerken aanwezig in de persoon van prof. dr. F. W. Grosheide en van dr. E. Smilde. Eerstgenoemde verklaarde het een vreugde deze buitengewone vergadering van de G.B. bij te wonen. Voorts verklaarde hij, dat men in de G.K. meeleeft met de strijd van de G.B. voor Schrift en belijdenis! Zo stonden de zaken dus nog geen 25 jaar geleden. Sindsdien zijn beiden zeer uiteengegroeid. Het is immers bekend, dat bij de toenadering tussen de Hervormde Kerk en de Gereformeerde Kerken, veelal niet meer de vrijzinnigheid in de Hervormde Kerk als een dwarsligger wordt beschouwd, maar de G.B.! En het wordt niet onder stoelen en banken gestoken, dat men tegen de G.B. erg zit aan te kijken. Terwijl anderzijds vanuit de G.B. geen liefdesverklaring in de richting van de G.K. wordt uitgesproken. De vraag dringt zich dan sterk naar voren: wat is er toch gebeurd, wat is er toch veranderd? Evenwel stel ik de beantwoording van deze vraag nog wat uit, om nu iets te gaan zeggen over de positie van de G.B. in de N.H.K.

De G.B. in de N.H. Kerk
2. Toen de jarenlange worsteling om van de Reglementenbundel, die het kerkelijk leven zo onkerkelijk knevelde, verlost te worden, ten einde liep en het uitzicht zich opende op de nieuwe kerkorde met haar ordinanties (ingevoerd per 1 mei 1951), waren er hoog gespannen verwachtingen. Nu zou de H.K. weer een belijdende kerk worden. Zij zou weer leven en belijden in dankbare gehoorzaamheid aan de Heilige Schrift en in gemeenschap met de belijdenis der vaderen. Maar het is helaas anders gegaan. Ondanks vele incidentele verbeteringen is de toestand zó, dat de heersende theologie, het belijden en het beleid steeds verder afgroei van de Schrift en de gereformeerde belijdenis. De Hervormde Kerk is er onder de nieuwe kerkorde werkelijk niet gereformeerder op geworden. Zij biedt, net als voorheen, voor elk wat wils. De Bijbel wordt overwoekerd door hermeneutische regels, bepaald door een filosofisch denken. Hij geldt niet als het onfeilbaar Woord van God, als norma normans voor alle kerkelijk spreken en handelen.
De kerk daaraan te herinneren, steeds weer, hoe lastig men hem ook vindt, dat zij kerk van het Woord behoort te zijn, dat zij haar belijdenis ernstig heeft te nemen, dat is het wat de G.B. als zijn taak ziet.
Ik wil dit zeggen in alle bescheidenheid. In onze kringen is het ook niet alles goud wat er blinkt. Daar zijn ook vele onvolkomenheden. Daar zijn ook toestanden van ontzonken zijn aan de Schrift en aan de belijdenis. Daar dreigen ook gevaren. Maar dit is toch onze diepste bedoeling: te staan in de worsteling van deze tijd, de worsteling tussen waarheid en dwaling, waarheid en leugen, in de overtuiging, dat er ook in ónze tijd met zijn vele vragen van dogmatische en ethische, micro-ethische en marco-ethische aard, een weg begaanbaar moet zijn in waarachtige gehoorzaamheid aan de Heilige Schrift en een levende gemeenschap met de belijdenis der vaderen, een weg, die aansluit bij het klassiek gereformeerde denken.
Is er dan niet de dreiging van confessionalisme? Ik erken dit gevaar, maar vraag dan direct: waarin schiet onze gereformeerde belijdenis te kort in het weergeven, het samenvatten van de leer des heils, waarin staat zij de onuitputtelijke rijkdom van de Schrift in de weg?
Het is wellicht goed in dit verband op te merken, dat het de G.B. nooit om zichzelf mag gaan. Dat hij ook geen kerk in de kerk wil zijn. Dat het ons niet gaat om onze invloed. Geen aardse macht begeren wij. Wij verenigen geen kerkeraden, laat staan gemeenten in een organisatie. De Bond wordt gevormd door mensen, gemeenteleden en ambtsdragers die op een gereformeerde wijze wensen te leven in de Hervormde Kerk, die krachtens haar belijdenis en orde een gereformeerde kerk is. En het hoofdbestuur heeft slechts zo veel gezag als men er geheel vrijwillig aan wil toekennen.

L. J. Geluk, Zwolle

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen