Langs oude Nederlandse Kerken

Voor de reformatie was het gebouw gewijd aan St. Bartholomeüs, één der apostelen die stierf als martelaar: volgens overlevering werd hij levend gevild. Als deskundige werd hij door hen die leerbewerking als beroep beoefenden tot patroonheilige voor hun gilde gekozen: straatnamen als Vellepoortstraat en Velleblootstraat doen vermoeden dat leerlooien hier eens een belangrijke bezigheid moet zijn geweest.
Inwendig is het gebouw tengevolge van een ingrijpende restauratie en verbouwing in de jaren 1927-'34 uit kunsthistorisch oogpunt nauwelijks nog interessant, tenzij men het als een werkstuk uit de twintiger jaren wil beschouwen. Toen kwam namelijk het forse bouwlichaam tot stand, dat men vanwege zijn plaatsing in het gebouw, dwarsschip moet noemen, doch dat dat zich zo sterk opdringt dat het zich in feite als een schip manifesteert, waarbij het eigenlijke, doch sterk ingekorte schip een onbetekenend aanhangsel vormt.
Bittere noodzaak bewerkstelligde deze restauratie: de eerste verkeersborden die in de stad werden geplaatst bij de komst van de automobielen droegen de waarschuwing: 'Langzaam rijden, kerk en toren gevaarlijk!' Niet ten onrechte: door het steeds sterker oostwaarts hellen der toren werden pilaren, scheibogen en kap op ontstellende wijze ontwricht. Dit verzakkingsproces was reeds vroegtijdig gesignaleerd, want na het gereedkomen van de eerste geleding, in het begin der zestiende eeuw, werd de torenbouw gestaakt. In 1648 werd de onderbouw (opgetrokken in de geest van de Brabants-Kempische gotiek) met een verdieping in klassicistische trant verhoogd, doch tien jaar later moesten de schippijlers worden vervangen; de reden voor deze vernieuwing zal dezelfde zijn geweest als in 1927. Boringen in 1908 hebben aangetoond dat de bodem ter plaatse tot 10 m. diepte uit ondraagkrachtige grondsoorten bestaat en dat de muren, zij het met een sterk verbrede voet, slechts op vlotten zijn gefundeerd.
De verbouwing in 1658 gaf het sobere laat-gotische interieur de allure van een klassieke tempel. Het schip, zeven voet verbreed, werd van de zijbeuken afgepaald door rijzige Toscaanse zuilen en ronde scheibogen van Bentheimer zandsteen, waarbij de viering aan de westzijde werd gemarkeerd door zware kruisingspijlers. Helaas is tengevolge van de restauratie dit statige voorbeeld van Hollands klassicistische kerkbouw grotendeels verloren gegaan. Door de verbreding van het dwarsschip in 1927 in westelijke richting moest één der vier schiptraveeën vervallen, waarvoor de vieringspijlers werden verplaatst; ten behoeve van een schoorconstructie tegen de toren werden de andere schippijlers opgeruimd zodat thans alleen de vieringspijlers nog aan de vroege schoonheid herinneren.
Het gebouw ontstond uit een kruiskerk, daterende uit het begin of midden der veertiende eeuw: het werd omstreeks 1400 verlengd met het thans nog bestaande driebeukige koor, waarvan de zijkoren oorspronkelijk rechtgesloten waren, doch omstreeks 1500 van een veelhoekige sluiting werden voorzien. De zijbeuken van het schip werden in het begin of midden der zestiende eeuw uitgelegd ter breedte van het dwarsschip.
Oorspronkelijk waren alle ruimten met tongewelven overdekt; de zijbeuken, die tengevolge van de 'stoorconstructie' nauwelijks relatie meer hebben tot het schip en de zijkoren, zijn thans met vlakke zolders gedekt. Doordat het koor en de zijkoren geheel door muren van de kerk zijn afgescheiden is moeilijk voor te stellen hoe voorheen het schip zich opende naar het koor. Toch herinnert één meubelstuk nog aan de oorspronkelijke toestand: het oxaal, opgesteld op de grens van dwarsschip en koor, de scheiding vormend met de ruimte voor het Allerheiligste, is op zijn plaats gebleven.
Voor de reformatie was het bestemd als tribune voor de zangers en droeg het een orgel, doch in de zeventiende eeuw werd het omgebouwd tot herengestoelte.
In 1902 werd het orgel verwijderd en in de kerk opgeborgen; helaas werd bij de restauratie de gelegenheid verzuimd dit zeldzame instrument, in 1534 gebouwd door Hendrik Niehoff, te herplaatsen doch gelukkig bleef het bewaard. Na 25 jaar rondzwerven door alle hoeken der kerk werd het verkocht naar de St. Laurens te Rotterdam waar het thans, zij het in sterk gewijzigde vorm dient als transeptorgel; de onderkas is verhoogd om er een borstwerk in onder te brengen, de zijtorens zijn enigszins vergroot om forser pijpwerk te kunnen bergen en terwille van het algehele aanzien zijn er grotere bekroningstorens in eigentijdse vorm opgezet. De wapens onder het eraan toegevoegde rugpositief zijn van enkele Duitse steden: Rotaryclubs uit die plaatsen maakten de restauratie van het orgel mogelijk. De frontpijpen zijn gidistribueerd onder orgelliefhebbers.
Het oxaal is zeer bezienswaardig; het dateert uit het tweede kwart der zestiende eeuw en is rijk versierd met vroeg renaissance snijwerk; bijzonder mooi zijn de gesneden reliefs op het fries, taferelen uit het leven van Jezus en voorstellingen uit het Oude Testament: Uittocht uit Egypte, Mannaregen, Koperen slang, Jonas, Simson met de poortdeuren van Gaza.
In de bogen tussen de korintische zuiltjes van de borstwering Christus tussen Kajafas en Pilatus, alsmede engelen met de Lijdensemblemen.
In het zuiderzijkoor staat tegen de muur een eenvoudige zerk opgesteld die het bezien waard is. Eens dekte deze het graf van kapitein Olivier van Noort, die als eerste Nederlander een tocht om de wereld maakte (1598-1601). Op de 27ste februari van het jaar 1627 werd hij in het koor, (de juiste plaats is vergeten), ter aarde besteld: 'op 's lants ende soldaetsche wijze', dat wil zeggen: onder tromgeroffel en met een erewacht van de soldaten van Schoonhovens garnizoen, waarover van Noort het bevel had, en op kosten van Margaretha Pietersd., zijn huisvrouw. Het Nederlandse opschrift, is niet meer leesbaar; lang geleden werd het door alle (behalve Franse) krijgslieden hatende revolutionairen weggebeiteld. Het luidde: 'Hier rust de E. Heere Olivier van Noort: in sijn leven capitein generael van de eerste vlote, die uit deze Nederlanden door de Straat Magellanes de geheele weerelt heeft omgeseylt; sterft den 22 februari anno 1627'. De Latijnse tekst erboven kon geen kwaad doen, en behoefde niet te worden weggehakt, zt. was bovendien al te veel versleten. Boven de inscriptie staat tegen een met sterren bezaaid kleed van Noorts wapen: een schild doorsneden met een golvende band, symbool van de zee; erboven en eronder prijkt een ster, de Noordster en één der sterren van het Zuiderkruis. Het geheel wordt bekroond door een aardbol waarop vlak voor de wind een dappere driemaster zeilt; de Mauritius, een schip waard om in hardsteen te worden vereeuwigd. Niet alleen heeft van Noort zijn reis hiermee volbracht, doch daarvoor reeds diende het onder Cornelis de Houtman en maakte het de eerste tocht der Hollanders naar Oost-Indië mee. Eén van haar kanonnen; een bronzen kartouw, als herinnering aan van Noorts reis opgesteld bij de kerk, werd in 1775 in opdracht van een zuinig doch weinig historie-minnend stadsbestuur door de klokkegieter Andreas van Gheyn als oud metaal omgesmolten voor het nieuwe stadhuiscarillon. Een opschrift op één der klokken luidt als herinnering:
‘Myn schor geloey op reis van dappere van Noort klinkt na een lange rust thans in een fraay accoord.’

[Tekst foto: Schoonhoven, Grote- of Sint Bartholomeuskerk, toestand vóór 1902. Op het zestiende-eeuws oxaal het orgel (1534) van Hendrik Niehoff (vgl. Rotterdam, St. Laurenskerk, afb. 68).]

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen