Heinrich Bullinger over de bekering (1)

Een hervormer
Onder de Zwitserse hervormers van de 16e eeuw neemt Heinrich Bullinger, de opvolger van Zwingli zeker niet de minste en geringste plaats in. In een betrekkelijk lang leven, hij mocht nl. 72 jaren worden, heeft hij met de rijke gaven een bekwaamheden die hem geschonken waren, uitermate hard gewerkt, waardoor hij niet alleen de kerk van Zwitserland maar ook de kerk in andere delen van Europa tot rijke zegen is geworden.

Hij was jonger dan Luther en Zwingli, en een paar jaar ouder dan Calvijn en heeft ze allen overleefd. Sinds 1524 was hij Zwingli's vertrouwde vriend. Hij was toen nog maar 20 jaar, terwijl Zwingli zelf 44, dus meer dan het dubbele aantal levensjaren telde. In 1531 toen Zwingli te Kappel sneuvelde, werd Bullinger zijn opvolger te Zurich, en daar heeft hij toen zijn levenswerk gevonden.

Het ligt niet in onze bedoeling hier een levensschets van Bullinger te bieden, hoe aanlokkelijk en boeiend dat ook zou zijn.

Toch kunnen wij niet nalaten te vermelden, dat een onvoorstelbare hoeveelheid geschriften en brieven door hem geschreven zijn. Pas sinds kort is men in Zwitserland, met steun van de overheid, begonnen zijn werken te verzamelen en opnieuw uit te geven. Frits Büsser, een van de leiders daarvan, spreekt van ongeveer 15.000 brieven die door Bullinger geschreven zijn, en verder honderden grotere of kleinere werken. (Vorwort in Werke I.l Zurich 1972).

De waardering die Bullinger als hervormer heeft gevonden is niet gering geweest. Calvijn achtte hem hoog. De beide grote mannen hadden hun kleine verschilpunten maar wisten zich toch één en waren hartelijk met elkaar verbonden. Het was met Bullinger dat Calvijn in 1549 kwam tot de zogenaamde Zürichse Overeenstemming (Consensus Tigurinus) omtrent het heilig avondmaal. De gereformeerde beweging in Zwitserland werd daardoor één, Zwinglianisme en Calvinisme waren voortaan moeilijk van elkaar te onderscheiden.

Ongeveer een 50 jaar na Bullingers dood hebben de Remonstranten het gewaagd zich op hem te beroepen voor hun gevoelen omtrent de praedestinatie. Enkele citaten uit zijn werken grepen zij aan en interpreteerden zij geheel in hun eigen geest. De bekwame en militante Jacobus Trigland, een der Nederlandse orthodoxe vaderen uit die tijd, heeft uitvoerig hen van repliek gediend in zijn Kerkelijke Geschiedenissen van 1651. Bullinger, zo zegt Trigland, spreekt over de verkiezing a posteriori (van beneden af) en niet a priori (van bovenaf) en Trigland erkent dat als wettig (folio 80a en 92b).

Wij willen dat nu echter laten rusten, want het gaat ons om een ander thema uit de werken van Bullinger. Wij bedoelen: de bekering. De bron die wij daarvoor benutten is Bullingers beroemde Huisboek, dat in 1563 voor het eerst in het Nederlands verscheen. In 1566 volgde een herdruk. In 1965 bracht boekhandel Lindenberg (Rotterdam) een fotomechanische herdruk op de markt (nog steeds te verkrijgen: voor een zeer redelijke prijs).

Huysboec
Bullingers Huisboek bevat een aantal preken. In totaal 5 x 10, dus 50 preken. Zij zijn door hem te Zurich uitgesproken en toen door hemzelf op schrift gesteld, maar tegelijk, naar wij aannemen, verder uitgewerkt. Sommige preken zijn hele verhandelingen. Naarmate men verder komt in het Huisboek worden de preken langer. Al met al vullen zij ruim 1200 flinke kolommen.

Het merkwaardige is dat deze preken geen bijbeltekst als grondslag hebben. Het zullen preken zijn die gehouden zijn in 'leerdiensten'. Zij doorwandelen zo ongeveer de hele geloofsleer, wat wij de dogmatiek zouden noemen. Maar zij doen dat zonder gebruik te maken van theologisch vaktaal. En dat ene typeert reeds de schrijver van dit boek. Bullinger was een man die, hoewel hij waarlijk niet onkundig was van de dogmatische vragen en van de geschiedenis der dogmatiek, toch voor alles een prediker was, die ook in zijn dogmatische arbeid trachtte te stichten.

Hij waakte er voor een strak en star systeem te bieden, en voelde zich meer thuis bij een voortdurend en rechtstreeks putten uit de bron van de Heilige Schrift. Dat was zijn kracht. Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het tot op zekere hoogte ook zijn zwakheid was. Hij was geen denker zoals Calvijn was. Hij was minder helder. Ook wijdlopiger dan Calvijn.

De mildheid van zijn karakter komt ook in hetgeen hij schrijft en zeker in de manier waarop hij heeft geschreven tot uitdrukking. Toepassingen worden in deze preken zo goed als niet gemaakt. De zaak zelf moet het doen. Zij wordt voortdurend met plaatsen uit de Schrift ondersteund.

Polemiek vindt men betrekkelijk weinig. Af en toe met de Pelagianen en de Manichaeën, en - hoewel niet overdadig - met de papisten. Vaker de wederdopers. Daar had Bullinger het niet erg op begrepen. Hij schreef ook boeken tegen hen. Het belangrijkste werk dat hij tegen hen schreef: Der widertöufferen Ursprung, 1561, is 5 jaar geleden in Oost-Duitsland herdrukt. Heel veel in het Huisboek kan men lezen tegen de achtergrond van Bullingers verweer tegen de wederdopers, en natuurlijk ook tegen Rome.

Het Huisboek is een van Bullingers meest geliefde geschriften geworden. Het werd oorspronkelijk in het Latijn geschreven, het werd al spoedig vertaald in het Duits, en later ook in het Nederlands.

De oorspronkelijke bedoeling van Bullinger met dit boek is geweest, dat het voor collega's een arsenaal zou zijn waaruit zij stof voor hun prediking konden putten. Maar het boek vond zijn weg ook naar het kerkvolk, naar de gemeente. Velen zullen het met stichting gelezen hebben.

De bekering
Bullinger zelf was op een vrij rustige wijze tot bekering gekomen. Lang niet zo dramatisch als Luther. Hij las veel: de middeleeuwse dogmatici, de kerkvaders, en ook wel Luthers geschriften en bovenal de Bijbel, en zo gingen zijn ogen open voor de dwalingen van het pausdom. God verlichtte zijn verstand en neigde zijn hart tot de waarheid van het Evangelie.

Met zijn hele leven heeft Bullinger bewezen dat deze bekering écht was. Alles heeft hij voor zijn Heere over gehad en rusteloos heeft hij Hem gediend. In de woelige tijd waarin hij leefde, stond deze milde en zachtaardige man toch als een rots temidden van de branding. Hij zette het levenswerk van Zwingli, dat zo plotselihg door zijn dood werd afgebroken, voort. Trigland heeft hem terecht een 'godzalig en vroom man' genoemd, en Trigland is daarin bepaald niet de enige geweest.

Zoals alle hervormers hebben gedaan, heeft ook Bullinger in de preek die hij speciaal aan het thema van de bekering wijdde, niet zijn uitgangspunt genomen in de weg der bekering (de toeleidende weg) maar in het wezen der bekering - , zoals ook in onze Heid. Catechismus wordt gedaan.

Hij begint zijn preek (de tweede van het vierde tiental) met eerst uiteen te zetten wat de bekering eigenlijk is.

De formulering is eenvoudig en kort: De bekering is een bekering tot Gód en een verandering van hart en leven. Alle mensen hebben zich van God afgekeerd en ook van Gods heilige wil. Wij hebben ons gekeerd tot de duivel en tot onze eigen boze en verkeerde wil. Daarom moeten wij ons bekeren van de duivel en van ons zondig leven tot de levende God en zijn heilige wil.

De prediking der bekering
Om de bekering in ons te verwekken, zegt Bullinger, is nodig de verkondiging of leer der waarheid. Zij houdt ons voor wie God is, wie de duivel is, wie wij zelf zijn, enz.

En dan gaat Bullinger in op de vraag of men de Wet moet preken om de mensen tot bekering te brengen. Zijn antwoord is: In elk geval niet alleen maar de Wet, maar ook het Evangelie! Letterlijk zegt hij: 'Als sommigen willen dat men de mensen, die men tot bekering wil brengen, de Wet zal prediken, dan verwerp ik dat niet, maar ik prijs het zeer, en ik vermaan daartoe ook, dat de prediking van het Evangelie eveneens de mensen hun zonden voorstelt en ze zwaar beschuldigt'. En dan wijst Bullinger naar teksten als Joh. 16 : 8 (de Geest overtuigt van zonden, gerechtigheid en oordeel - , omdat zij in Mij niet geloofd hebben). Hand. 2 : 23 (gij hebt Christus gedood), enz. Bullinger wil niet dat de predikers, als zij het over de bekering hebben, een zeker systeem zal worden opgedrongen. Zij moeten bewegelijk zijn, zij moeten rekening houden met de verschillen die er zijn onder de hoorders. Hij bepleit hun vrijheid en vermaant hen tot voorzichtigheid. Dus geen strak systeem van Wet en Evangelie in de prediking! Hij zegt letterlijk: Degenen die het bevolen is de mensen door de leer (der waarheid) tot bekering te brengen moeten leren hierin grote vrijheid en voorzichtigheid te betrachten, opdat ieder zijn zonden en de schuld zijner zonden zal belijden' (folio 160a).

Hoe weinig Bullinger wil weten van een eenzijdige wetsprediking blijkt ook uit hetgeen hier onmiddellijk op volgt, nl. dat God niet alleen door de prediking maar ook door velerlei verdrukkingen en de noden van het leven de mensen tot bekering brengt.

Ziehier alvast iets van hetgeen Bullinger ons leert aangaande de bekering, nog meer zal volgen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen