Polio Afwachten of afweren?

Inleiding

Van de hand van twee bekwame hoogleraren, met name J. Douma uit Kampen, en W. H. Velema uit Apeldoorn, verscheen in de reeks Ethisch Kommentaar, bij de uitgeverij Bolland te Amsterdam een geschrift met bovenstaande titel. Het boekje heeft zijn ontstaan te danken aan de polio-explosie van twee jaar geleden. De lezer ziet dat het werk wordt voorafgegaan door een woord van de staatssecretaris van volksgezondheid en milieuhygiëne mevrouw E. Veder-Smit en dit 'Woord vooraf' wijst tevens aan om welke reden het boekje is geschreven. Destijds werd in verschillende periodieken een discussie gevoerd over de bezwaren tegen de poliovaccinatie. Onder de druk van de toenmalige omstandigheden zou de voorlichting over het probleem als zodanig niet altijd in die rust en klaarheid gebeuren, welke toch noodzakelijk zijn. Nu de storm weer gestild is, komen twee bij uitstek deskundigen op het gebied van de theologisch-ethische benadering van het vraagstuk van de vaccinatie hun licht over dit gebied laten schijnen. Zij willen een bijdrage geven aan de bezinning op het probleem van de poliovaccinatie. De genoemde deskundigen hebben het terrein tevoren uitnemend verkend. Het geschrift verraadt niet alleen dat zij zich terdege hebben ingeleefd in de levenssfeer van diverse kerkelijke groeperingen, zij hebben ook publicaties van vroeger en later doorgenomen. Het resultaat is nu een paperback, uitermate actueel voor allen die zich willen bezinnen.

Een rustig geschrift

Dit is immers wel de eerste indruk, die zich aan ons voordoet. Hier geen venijnige oorlogskreten, hier geen waanideeën. De auteurs zoeken hun kracht in weloverwogen argumentatie. Dat doet bijzonder weldadig aan, maar dat zal ongetwijfeld enige tijd nodig hebben om door te dringen. Wij leven in de tijd van slagzinnen en leuzen, ook in de kerkelijke wereld en wanneer dan twee hoogleraren het terrein verkennen in de stilte van het ochtendgloren - om dit beeld eens te gebruiken - om onbespied en ongehinderd te vragen wat het Woord en de geschiedenis oordelen, dan vallen zulke onderzoeken vooreerst nooit op, maar zij zullen ook lang moeten wachten op erkenning. Dat zal naar onze mening hier ook het geval zijn. Wij mensen willen ons niet graag uit overgeleverde denkpatronen laten dringen. Dat betekent immers een zeker prijsgeven van ingenomen standpunten, waarin altijd nog een deel van de oude Adam huist.

Wij vonden het vooral ontroerend in het historisch gedeelte van dit geschrift te zien beschreven hoe Helenius de Cock zijn aanvankelijke afkeer van vaccinatie overwon. Twee elementen hadden daarin de overhand. Het Schriftbewijs tegen de inenting had hem nooit zo sterk geschenen, maar vooral de ontmoeting met enkele Schotse gelovigen gaf de doorslag zijn verzet tegen vaccinatie prijs te geven. Dit gedeelte achten wij een juweeltje van argumentatie èn om de vondst èn om de fijnzinnigheid van het gebeuren als zodanig. Het is een levende illustratie van wat Paulus schrijft in de brief aan de Filippenzen: En dit bid ik God, dat uw liefde nog meer en meer overvloedig worde in erkentenis en alle gevoelen. Er moet bij de gelovigen in Filippi meer kennis komen, die een erkennen is. Dat wil zeggen praktische invloed oefent op hun bestaan en handelen. Ook moeten zij fijngevoeliger worden inzake het beseffen, verstaan en doorzien van wat goed is, óf kwaad, betaamt of niet voegt. De schrijvers is het gelukt deze zielestrijd omtrent het al of niet laten vaccineren overtuigend weer te geven en mij dunkt, hier ligt niet weinig de kracht van dit geschrift. Hun mening blijft niet in de lucht hangen, zij wordt gestaafd door gedegen historisch onderzoek en verkrijgt zo een gloed van levendigheid en bewogenheid. Dit doet dit geschrift zonder meer uitstijgen boven het eigenlijke onderwerp. Het ontvangt het karakter van een geloofsgetuigenis. De auteurs verdienen lof voor de beheerste wijze waarop zij hun standpunt uiteenzetten.

De Bijbel onderzocht

Uiteraard vindt de lezer hier een uitvoerige schets van de bezwaren tegen poliovaccinatie. Het gaat buiten het bestek van dit artikel u deze weer te geven. Dit boek noopt u zelf mee te denken en daarom gaan wij ze hier voorbij. Maar wanneer dan van de zijde van bezwaarden wordt geponeerd, dat inenting gebrek aan vertrouwen op de goddelijke voorzieningheid is, komen de hoogleraren met een grondige uiteenzetting van diverse Schriftplaatsen. De slotsom van hun onderzoek is, berustend op zorgvuldige exegese, dat geen van de ingebrachte bezwaren houdbaar is. Zegt men dat het preventieve middel toch dodelijke gevolgen hebben kan, zo betogen zij op grond van beschikbare gegevens dat zowel de polioprik als het polioklontje praktisch zonder enig risico kan worden toegediend. Wij achten vooral deze paragraaf een goede greep in het geheel. Want nu worden wel in eerste instantie de verschillende teksten, die men aanvoert tegen vaccinatie met de gebruikelijke uitleg van de opponenten zorgvuldig beluisterd, maar daarbij blijft het niet - helder en klaar wordt de boodschap in het breed geheel van de Schrift ontvouwd, tegenargumenten aangevoerd. Merkwaardig toch hoe vaak men juist in de verklaring van de teksten tevoren al overtuigd wil zijn van de uitkomst. Het vonnis is bij voorbaat al geveld. De vaccinatie is tevoren al veroordeeld, en daarom mag ze niet gelovig gebruikt worden. Geheel buiten de bedoeling van de schrijvers om hebben wij hier een fraai exposé van de geschiedenis van een stuk exegese in het midden der gemeente en niet minder ook van toonaangevende personen uit de vorige eeuw. Het kan predikanten en studenten vooral scholen in de kunst van meditatie. Wat legt men toch veel in, wat is ons verstaan van de Schrift vaak gekleurd door een rose bril van een vooropgezette mening. Het zal weinig moeite kosten voorbeelden te vinden van hete hangijzers in onze gezindte, waarvoor een dergelijk onderzoek ook ongetwijfeld nuttig zal zijn. Vooral wanneer voor zulke kwesties een even bekwame pen als de onderhavige auteurs hebben beschikbaar is. Bovendien ook - een even teer hart om de tegenstander te laten uitspreken.

Geloof en middel

Omdat veel bezwaren tegen vaccineren terug te leiden zijn tot de vrees autonoom te zijn ten opzichte van de Heere God vindt een deel van dit boek ook ruimte voor deze kwestie. Men oordeelt ook in de gemeente nogal eens van het standpunt uit, dat het leven uit het geloof van geen enkel middel gebruik mag maken.

Nu kunnen wij deze visie wel accepteren voorzover dit de hantering van ongeoorloofde hulpmiddelen betreft, maar dat is hier niet in het geding. Zou de inenting een overmaat van risico in zich dragen dan dient men onverwijld dit bezwaar te respecteren. Het gaat hier evenwel over de passiviteit, om zo te zeggen het quiëtisme, waarvan hier sprake is. Het komt ons voor dat de schrijvers over deze richting wel een en ander hadden kunnen zeggen, want juist uit deze hoek stammen dé bezwaren tegen de vaccinatie. En juist van deze hoek uit zal het verzet, ondanks alle schriftuurlijke argumentatie, blijven bestaan. Het quiëtisme is de naam voor de mystieke richting, die de kern van het christelijk leven zoekt in een liefdevol rusten der ziel in God. Men verlangt zulk een overgave van de mens aan God, dat elke strijd, elke opwelling, elke innerlijke beweging zelfs van de wil is overwonnen. Nu is ongetwijfeld in de hoek van de bezwaarden een deel oprecht geestelijk leven in mystieke zin voorhanden. Het onbepaald zich overgeven aan Gods wil en leiding - wie zou er kwaad van spreken? Tegenover het mateloze pelagianisme van onze tijd mag hierop nadruk vallen. Alleen - men valle niet in een ander uiterste. Gebrek aan actie, aan nuchterheid en waakzaamheid, de willoze zelfovergave is ook onschriftuurlijk. Wanneer bij een volgende druk hierover nog iets zou worden meegedeeld, zou het toch nog dieper doorstoten. Wij hebben bewondering voor de manier waarop deze professoren in het vijfde hoofdstuk schrijven, maar het raakt nog niet de laatste kern. Geloofsdenken is anders dan quiëtistisch denken. Wij voor ons staan volledig achter de auteurs - de Schrift is de laatste norm. Maar het blijkt telkens weer dat temidden van ons volksleven en juist in behoudende kringen toch het geestelijk leven anders verstaan wordt, namelijk als ontisch denken. Terecht wijzen Douma en Velema op de structuur van het verbond. Maar dit denken gaat aan deze groepen voorbij. Wij zijn wel eens geneigd dit toe te schrijven aan de Stoa. Wij accepteren nu eenmaal alles wat komt, zoals het komt!... Het is in zekere zin een fatalisme, dat overigens in de Europese samenleving nog massaal voorkomt. Hier botsen twee denkwijzen. De Schrift kent het relatiedenken: God en mens. Door het geloof, dat werkt in de liefde, gehoorzaamt het schepsel zijn maker. De wereld van nu kent het ontisch patroon: alle gebeuren, groot en klein, is gedetermineerd en een oneindig verstand, dat alle oorzaken kende, zou het gebeuren van te voren kunnen berekenen en precies weten hoe het heelal over honderd jaar zal zijn. Deze universele macht van de causaliteitswet drukken de Stoïcijnen in religieuze vorm aldus uit, dat er niets geschiedt zonder de wil van Zeus. Een pastoraal hart weet ogenblikkelijk de soms ijzige berusting te noteren, die u bij sommige gemeenteleden aantreft. Maar dat is geheel wat anders dan de toon van Zondag 10 van de Heidelbergse Catechismus. Bij de laatste is van geen mechanisme sprake, maar van een vaderlijke hand. Geen lijdelijkheid kenmerke ons, noch een praktisch pelagianisme, evenmin een methodisme dat voor allen en een ieder dezelfde weg voorschrijft. Welneen, de genade van het geloof scheidt ons niet af van het gebruik van geoorloofde middelen, maar brengt ons juist tot het aanvaarden van de middelen. Ons vertrouwen op God komt door de middelen niet in de knel. De Heere die de middelen geeft, moet ze ook zelf zegenen. Een conclusie waarmee wij ons van harte verenigen.

Geen verplichte vaccinatie

De hoogleraren Douma en Velema betogen dat zij geen vaccinatiedwang bepleiten. Het voert te ver u dit in den brede uiteen te zetten. De schrijvers achten de zaken als gewetensvrijheid en de beperkte taak van de overheid in het gezondheidsbeleid een groot goed. En juist omdat de polio veeleer een explosie dan wel een epidemie was, is het goed van krachtiger maatregelen af te zien. Er is veel meer heil te verwachten van rustige voorlichting dan van dwang. Er is een selectieve verontwaardiging geweest ten opzichte van de ouders, die bezwaren tegen vaccinatie hadden, maar terwijl duizenden andere kinderen lichamelijk of geestelijk ten prooi vallen aan abortus, aan het verkeer, aan mishandeling, aan druggebruik en aan sexuele aberraties, blies men het eerste alleen op. Dat nu is de onzuivere graadmeter in dit gebeuren. Is men over het laatste nauwelijks verontwaardigd, waarom dan alleen over het eerste?

Aanbevolen lectuur

Wij menen dat dit geschrift in veler handen moet komen. En nu wel niet allereerst om het onderwerp. Wij vermoeden niet dat het overgrote deel van onze lezers bezwaren hebben zal tegen poliovaccinatie. Maar wel om een aantal andere redenen:

Vooreerst om de voorname manier, waarop de schrijvers de discussie voeren. Zorgvuldig wordt de tegenstander aan het woord gelaten, eerlijk wordt hij weergegeven en dan komt de andere partij aan het woord. Dat is een open wijze van polemiseren, die alle lof verdient in onze tijd van verhitte discussies.

Vervolgens om de aanpak van het onderwerp. Zorgvuldig wordt het probleem gesteld, uit de historie belicht. Met recht hebben wij hier een monografie die de zaken helder belicht en uiteenzet.

En ten derde - om de manier waarop de Schrift wordt gehanteerd. De lezer, die de moeite neemt verschillende moeilijke kwesties in zijn leven eens zo uit het Woord te benaderen boekt geloofswinst. Hij krijgt Gods getuigenis lief, als ook betrokken zijnde op ons leven hier en nu. Hij leert helder te denken en bemerkt dat van één probleem uit alle wortelvragen omtrent exegese, dogmatiek en ethiek in het vizier komen. Goede lectuur voor meelevende gemeenteleden, peinzende zielen en vorsende studenten, want het zij van terzijde opgemerkt: in dit geschrift zie je ook hoe je van één probleem uit een gedegen studie opbouwt.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen