De catechismus toegelicht

Als iemand, die zachtjes een deur opendoet en even zachtjes binnenkomt, zo geruisloos komen sommige boeken binnen ons bereik. Aanvankelijk vallen ze niet op, noch door hun formaat, noch door hun opmaak, maar wanneer u de moeite neemt ze te gaan lezen, wordt u binnen enige ogenblikken zo geboeid dat u heel de wereld om u heen vergeet. Het is ons trouwens vaak opgevallen dat wij het meeste en het beste niet altijd leren van grote kolossale werken, maar juist van die eenvoudige geschriften, bestemd om voorlichting te geven aan het grote publiek. Rustig en beheerst komen de gedachten u onder de ogen en ze vormen onwillekeurig een mening. Ze prenten zich in uw geest en wanneer de lectuur is gedaan, werkt hun invloed nog na.

Deze overwegingen kwamen in ons op naar aanleiding van het boek van collega K. Exalto. De enige Troost, Inleiding tot de Heidelbergse Catechismus, uitgegeven in de Reformatie Reeks bij de uitgever Kok in Kampen. In goed honderd bladzijden ontwerpt de schrijver een schets van ons leerboek voor de gemeente. Zijn bedoeling is niet in geleerde trant onze catechismus toe te lichten door middel van zwaarwichtige betogen, welneen - de auteur maakt door het landschap van ons leerboek een zestal hoofdwegen, zes hoofdstukken om zo te zeggen, waarin hij het wezenlijke over de catechismus opmerkt. Wij noemen deze hoofdstukken even: de geschiedenis, het karakter, de controversen, de theologie, de ethiek en het gebruik van ons leerboek.

Ik zou niet weten welk essentieel onderdeel hier vergeten was. U moet het zich voorstellen: zes kruispaden door de tuin, van waaruit u alles kunt zien! Denk dan vooral aan de prachtige tuinen rondom sommige van onze oude buitenhuizen. Wanneer de eenzame wandelaar er doorheen loopt, wordt hij keer op keer verrast door fraaie doorkijkjes op het kasteel zelf. Wij bewonderen daarin vooral de opzet. De zaken worden niet uitgewerkt in breedvoerige trant, neen, aangeduid. Het hoognodige wordt meegedeeld, de lezer gaat zelf doordenken. Pittigheid en bondigheid zijn de twee hoofddeugden van dit boekske.

Laten wij nu het eerste hoofdstuk eens nemen: de geschiedenis van de catechismus. De schrijver tekent ze in enkele evenwichtige lijnen. Toen de catechismus ontstond waren er reeds dezelfde bezwaren, die er nu nog zijn. Men mopperde tegen de catechismuspreken en tegen de catechese over dit boek en de eeuwen door is dit doorgegaan. Met recht kan men zeggen dat de catechismus van eikehout is. Heel wat argumenten tegen zijn behandeling zijn verstomd, de klagers verdwenen - maar het leerboek zelf is nog even fris als het pas gepoetste koperwerk in onze oude kerken, hij glanst meer naarmate de eeuwen wentelen. Waarvandaan komt dit? Bij de lectuur van dit werk kwam de vraag op ons af. Wij menen dat het antwoord ligt in de bijbelse toon van het boek. Exalto schetst de bijbelse gebondenheid van het leerboek, de getrouwheid, de pastorale toon. In een bekend dagblad is onlangs nogal bezwaar gemaakt tegen het feit dat de schrijver te weinig gesepareerd zou hebben met het oog op het genadeverbond. Wij oordelen toch anders. Wij voor ons achten het gelukkig dat niet in splinterige detailkwesties wordt volhard. Het treft ons vooral in het eerste hoofdstuk en het vierde, dat de schrijver wel terdege weet van het oordeel over het ongeloof. Het staat niet expliciet in dit geschrift, maar ik zou de lezer willen wijzen op Zondag 31. Misschien kan juist bij een herdruk daar nog iets van worden gezegd. De prediking opent en sluit het hemelrijk. Maar wanneer u dan opmerkt hoe indrukwekkend de catechismus dat doet, dan wordt het u bang om het hart, als u bedenkt hoe beschrijvend, hoe analyserend de prediking soms kan zijn. Exalto betoogt om strijd dat de catechismus een pedagogisch doel heeft. Op te voeden tot en in het geloof - dan is het niet redelijk te verwachten, dat allerlei vraagstukken breed worden behandeld, die ook overigens wel ter zake doen. Een leerboek heeft eep andere taak dan een dogrriatisch handboek.

Ik moet de verleiding weerstaan al de hoofd­ stukken door te lopen, maar het is merkwaardig hoe actueel de catechismus is. De inleiding, die voor ons ligt, trekt telkens de lijnen naar het heden door. Wanneer één van de lezers of één van onze predikanten misschien wat achterop is geraakt in zijn ontwikkeling - dan moet hij eens dit geschrift ter hand nemen met de catechismus open naast zich en de bijbel. In korte tijd zal hij weer bij de tijd zijn. Wij zien hoe juist een klassiek geschrift als de catechismus ook voor onze tijdde hoofdzaken aanwijst. Het blijkt altijd weer dat de discussie met de ouden meer zwaargewicht geeft en meer stootkracht produceert dan wel het actuele denken van de vakgeleerden van de eeuw. De moderne theologie lijkt soms bezig te zijn met kwesties die volkomen buiten het bestaan van de gemeente omgaan. Het is of wij niet meer weten wat zonde en genade is, wat schuld en vergeving betekent, wat wedergeboorte en bekering beduidt. De geweldige realiteit van het leven schijnt de modernen te ontberen... en hier in de ruimte van het leerboek valt u terstond het gedruis van het leven op. Het staat alles op eeuwig fundament, het lééft u tegemoet. Alle redenering is zoek.

Het is een verdienste van de auteur dat hij in een laatste hoofdstuk ook het gebruik van de catechismus aanwijst. Hij noemt het leerboek als een oefenboek, een gebedenboek, terwijl ook het levensbeeld van de ideale christen er in is te vinden. Misschien was het beter geweest het meditatie-aspect er wat breder in aan te duiden. Wij hebben wel eens het gevoel, dat dit punt juist in de tegenwoordige tijd zo'n kommerlijk leven leidt. Waar vindt men nog mediterende christenen? Zelden kom je ze nog tegen, mensen, die de geloofswaarheid zich eigen maken met een volkomen eigen woordgebruik. Soms tot in het dialect toe. Maar wanneer u ze vindt, dan zijn het zeker mensen die met de catechismus leerden leven. Dit meditatieve aspect had ik graag wat meer uitgewerkt gezien in de zin van enkele voorbeelden. Maar ik weet tevens dat dan het bestek van dit werk was doorbroken. Het is slechts een inleiding. Maar daar kom ik nu toch tot het bezwaar van Exalto's werk: het is veel te kort. De stof is als kokende lava, hij wil over de rand heen. Het borrelt alles van gloed en leven, maar het wil uit de dwangbuis van de krater. Zou het niet mogelijk zijn dit geschrift te gebruiken als een commentaar op de catechismus in eerste aanleg? Bij het lezen van het boek dacht ik ineens aan een toelichting op de catechismus in de zin van een kanttekening op de tekst van een bijbelboek. Het kost voor de practiserende predikant veel te veel tijd om een uitgebreide toelichting door te nemen als die van Kuyper. Laten wij maar eerlijk zijn: wie komt daar nog toe? Maar als het eens kon: een boek met de authentieke tekst naar Bakhuizen van den Brink en kleine noten, die de hoofdtekst verklaren. Geen vorm leidt dieper in dan deze. Het spaart tijd en het doet denken. Wij denken aan zakelijke vingerwijzingen in de zin van Bengels Gnomon. In het inleidend woord op dit wereldberoemde boek maakt Bengel de opmerking: enige aanwijzing is voldoende, de tekst zelf leert u alles, indien u wijs bent. Welnu, een uitlegging van ons leerboek op de hoogte van de tijd, en naar de vorm van onze tijd, pittig en zakelijk; de schrijver heeft de bekwaamheid er voor; zouden wij hem niet prikkelen? Enige predikanten onder ons bereiden een prekenbundel op ons leerboek voor: waar is de man die toelichting geeft, exegetisch dogmatisch en homiletisch, zoals weleer Thelemann deed?

Mij dunkt, wanneer dit werk eens werd ter hand genomen zou de catechismusprediking weer een nieuwe bloei kunnen beleven. Het is een fabel om te beweren dat de gemeente de catechismuspreek moe is. Het ligt niet in de stof, vaak veel meer in de presentatie en de... voorbereiding. Graag willen wij dit geschrift onder de aandacht van vele lezers brengen. De taal is helder, de stijl vloeiend, de stof wordt bondig uiteengezet. Het gebrek van de meeste boeken is, dat ze te lang zijn. Ziehier een boek dat kort is, maar het heeft zijn dienst ruimschoots gedaan wanneer het u aanspoort een breder werk te bestuderen.

Deze tekst is geautomatiseerd gemaakt en kan nog fouten bevatten. Digibron werkt voortdurend aan correctie. Klik voor het origineel door naar de pdf. Voor opmerkingen, vragen, informatie: contact.

Op Digibron -en alle daarin opgenomen content- is het databankrecht van toepassing. Gebruiksvoorwaarden. Data protection law applies to Digibron and the content of this database. Terms of use.

Printen